ROZDZIAŁ XXVI
Kuter bez wyjścia
Ryba z supermarketu nie wygląda jak produkt wymagający rozbudowanego łańcucha dostaw. Ktoś ją złowił, ktoś zamroził, ktoś położył na lodzie obok cytryny.
Problem w tym, że miejsce pracy rybaka potrafi odpłynąć poza zasięg inspekcji, policji, sądu i rodziny. Najgorsza fabryka przynajmniej stoi pod znanym adresem. Kuter zmienia współrzędne.
Oferta pracy z widokiem na morze
Przymus może zacząć się jeszcze na lądzie. Pośrednik obiecuje dobrą pensję, konkretny czas rejsu i pracę, która niekoniecznie ma cokolwiek wspólnego z rybołówstwem. Kandydat płaci za rekrutację, transport, badania albo dokumenty, często z pożyczonych pieniędzy.
Później podpisuje umowę w języku, którego nie rozumie, albo nie dostaje jej wcale. Na pokład wchodzi już z długiem wobec człowieka, który znalazł mu pracę. ILO wskazuje oszustwo przy rekrutacji, opłaty, zadłużenie oraz zależność migrantów od pośredników jako typowe drogi prowadzące do pracy przymusowej na morzu.
Pracownik na lądzie może przynajmniej spróbować wyjść za bramę.
Na morzu brama ma kilka tysięcy kilometrów szerokości.
Kapitan wszystkiego
Na statku kapitan nie jest wyłącznie kierownikiem. Kontroluje pracę, jedzenie, sen, łączność, transport, dostęp do pomocy medycznej i termin powrotu na ląd. W razie konfliktu pracownik nie może wyjść z biura, zadzwonić do inspekcji i pojechać autobusem do domu.
Morze bardzo skutecznie oddziela dział kadr od skargi pracownika.
ILO uznaje rybołówstwo za jeden z najbardziej niebezpiecznych i słabo regulowanych sektorów. Długie pobyty na morzu izolują załogi od rodzin, instytucji i ludzi, którzy mogliby zauważyć przemoc albo wycieńczenie. Szczególnie narażeni są migranci, zależni od agencji rekrutacyjnych i właściciela statku.
Zakład pracy znajduje się poza miastem.
Oraz poza lądem.
Zmiana kończy się, kiedy kończy się ryba
Praca na kutrze nie przestrzega naturalnie ośmiogodzinnego dnia. Połów zależy od pogody, ławicy, sprzętu i wartości czasu spędzonego na morzu. Sieci trzeba przygotować, wyciągnąć, opróżnić, naprawić, a rybę posortować i zabezpieczyć.
Długie godziny nie są jeszcze dowodem niewolnictwa. Rybołówstwo z natury bywa ciężkie i niebezpieczne. Granica zostaje przekroczona, gdy człowiek nie może odmówić dalszej pracy, odpoczynku pozbawia się go systematycznie, a sprzeciw oznacza przemoc, utratę wynagrodzenia albo pozostawienie bez drogi powrotnej.
Raporty dotyczące pracy przymusowej na dalekomorskich statkach wymieniają między innymi pobicia, groźby, zatrzymywanie dokumentów i płac, zadłużenie, ograniczanie poruszania się oraz odbieranie jedzenia, wody i snu.
W biurze przełożony może odebrać premię.
Na morzu może odebrać horyzont.
Ryba wraca. Rybak nie
Statek nie zawsze musi wracać do portu, żeby sprzedać połów. Ryby można przeładować na morzu na inną jednostkę, która zawiezie je do przetwórni lub portu. W drugą stronę mogą popłynąć paliwo, żywność i wyposażenie.
Operacja nazywa się przeładunkiem, czyli transshipment. Sama w sobie jest legalnym i użytecznym elementem rybołówstwa, ale przy słabym nadzorze utrudnia ustalenie, gdzie złowiono rybę i co dzieje się na statku. FAO wskazuje, że niedostatecznie kontrolowane przeładunki mogą pomagać we wprowadzaniu do łańcucha dostaw połowów nielegalnych lub nieraportowanych.
Towar może więc wrócić na ląd bez statku, który go złowił. Ryba trafia do chłodni. Załoga zostaje w pracy.
Materiały amerykańskiego Departamentu Pracy wskazują, że ryzyko pracy przymusowej w rybołówstwie dalekomorskim nie ogranicza się do samego połowu. Obejmuje również rekrutację, przeładunki, statki transportowe i późniejsze przetwarzanie.
Łańcuch dostaw płynie dalej.
Człowiek niekoniecznie.
Sto dwadzieścia osiem tysięcy
Globalne szacunki przywoływane przez ILO mówiły o około 128 tysiącach rybaków znajdujących się w pracy przymusowej w 2021 roku. Organizacja zaznacza, że zjawisko na morzu wyjątkowo trudno zmierzyć: ofiary są rozproszone, statki długo nie zawijają do portów, a część ludzi obawia się władz lub deportacji.
To nie jest liczba wszystkich źle traktowanych rybaków. Nie obejmuje automatycznie każdego człowieka pracującego za długo, bez odpowiedniego sprzętu albo za małe pieniądze.
Mowa o pracownikach, których zatrzymują groźba i brak realnej możliwości odejścia.
W badaniu przeprowadzonym w latach 2023–2024 ILO rozmawiała z 3396 rybakami w osiemnastu portach Indonezji. Badacze znaleźli przypadki pracy przymusowej i handlu ludźmi; po uogólnieniu wyników oszacowali, że problem dotyczył około 1,5 procent zatrudnionych rybaków związanych z badanymi portami.
Półtora procent wygląda niegroźnie w tabeli.
Na pokładzie każdy procent ma imię.
Dziesięć lat jednego rejsu
Amerykańska lista towarów powiązanych z pracą dzieci lub pracą przymusową wymienia ryby pochodzące z niektórych flot i państw, między innymi z części dalekomorskiego rybołówstwa Chin oraz Tajwanu. Lista nie twierdzi, że każda ryba z tych krajów została złowiona przez niewolnika. Wskazuje konkretne połączenia produktu, miejsca i udokumentowanego ryzyka.
W opisach dotyczących tajskiego sektora pojawiają się przypadki ludzi zwabionych przez pośredników obietnicą innej pracy, a następnie umieszczanych na statkach i przetrzymywanych w przymusie nawet przez wiele lat.
Dziesięć lat to dość długa zmiana.
Nawet przy bardzo elastycznym grafiku.
Kałamarnica z drugiego końca świata
W 2024 roku Departament Pracy Stanów Zjednoczonych dodał do swojej listy między innymi kałamarnice pochodzące z chińskiej floty dalekomorskiej oraz chińskiego przetwórstwa. Wskazał doniesienia o pracy przymusowej na statkach, a także o przymusowym kierowaniu Ujgurów i przedstawicieli innych prześladowanych mniejszości do zakładów przetwórczych.
Kałamarnica może zostać złowiona na jednym oceanie, przeładowana na inny statek, przetworzona w Chinach i sprzedana pod marką firmy, która nie posiada żadnego kutra.
Na opakowaniu znajduje się piękne zdjęcie morza.
Morze nie podpisało umowy.
Konwencja dla ludzi, którzy znikają z brzegu
Międzynarodowa Organizacja Pracy przyjęła Konwencję nr 188 dotyczącą pracy w rybołówstwie. Dokument wymaga między innymi zrozumiałej pisemnej umowy, regularnej zapłaty, odpoczynku, odpowiednich warunków mieszkalnych, żywności, wody, opieki medycznej oraz prawa do repatriacji. Polska ratyfikowała konwencję w 2019 roku.
Lista brzmi jak opis podstawowego zatrudnienia.
Na morzu trzeba było osobno zapisać, że człowiek powinien dostać wodę, umowę i możliwość powrotu do własnego kraju.
Konwencja pozwala państwu portowemu reagować, gdy statek wpływający do portu narusza zasady i stwarza wyraźne zagrożenie dla zdrowia lub bezpieczeństwa załogi.
Najpierw jednak jednostka musi wpłynąć do portu.
Prawo słabo pływa.
Flaga
Każdy statek pływa pod flagą jakiegoś państwa. To ono powinno nadzorować jednostkę, egzekwować prawo i kontrolować warunki pracy. Właściciel, operator, agencja zatrudnienia, kapitan i załoga mogą jednak pochodzić z różnych krajów.
Ryba zostaje złowiona na wodach międzynarodowych. Statek ma jedną flagę. Firma mieści się w drugim państwie. Pracownik pochodzi z trzeciego. Pośrednik z czwartego. Przetwórnia znajduje się w piątym. Odpowiedzialność otrzymała tyle paszportów, że nie sposób jej zatrzymać na granicy.
FAO rozwija globalny rejestr jednostek i system stałych identyfikatorów, które mają pozostawać niezmienne mimo zmiany nazwy, właściciela albo bandery. Statek może przemalować nazwę. Numer ma pamiętać.
Morze nie prowadzi ksiąg.
Ktoś musi.
Certyfikat na lądzie
Sprzedawca może zapewniać, że ryba pochodzi ze zrównoważonego połowu. Taki certyfikat najczęściej dotyczy gatunku, zasobów, metod łowienia i wpływu na środowisko.
Dobra wiadomość dla ryby nie zawsze jest dobrą wiadomością dla rybaka.
Statek może nie niszczyć dna morskiego, a jednocześnie niszczyć załogę. Może prawidłowo raportować połów, przestrzegać limitów i zatrzymywać wynagrodzenia pracowników. Ekologia oraz prawa pracownicze spotykają się na jednym pokładzie, ale nie są tym samym dokumentem.
Ryba może zostać złowiona legalnie.
Człowiek nadal może pracować pod przymusem.
Świeża
Na stoisku ryba leży na lodzie. Jest świeża, atlantycka, dzika, filetowana albo złowiona określoną metodą. Etykieta potrafi opisać zwierzę znacznie dokładniej niż człowieka, który wyciągnął je z wody.
Nie wynika z tego, że mój obiad został złowiony przez niewolnika.
Wynika coś skromniejszego: morze tworzy wyjątkowo dobre warunki do ukrywania pracy przymusowej, a zwykła droga produktu rzadko pokazuje, co działo się na pokładzie.
Ryba nie potrzebuje paszportu.
Rybak czasem nie może odzyskać własnego.
Następny produkt nie pływa i trudno go ukryć w ładowni. Leży na widoku w ścianach domów, szkół i kościołów.
Cegła.
Poprzednie kazanko
Następne kazanko











Henocha wzięto na statek powietrzny i stamtąd widział, te wszystkie rzeczy na ziemi. Nie widzę tu nic świętego, zobaczył, to…