Przekład polski z aparatem filologicznym

Zespół pod redakcją Wszetecznika

O wydaniu „Apokryfy etiopskie”

Niniejsza księga pochodzi ze zbioru „Apokryfy etiopskie. Przekład polski z aparatem filologicznym”, przygotowanego przez zespół pod redakcją Wszetecznika.

Cały zbiór można kupić w formie papierowej na Amazonie: w miękkiej oprawie lub w twardej oprawie.

Poszczególne księgi zbioru są udostępniane stopniowo bezpłatnie online, w formie postów oraz plików EPUB do pobrania.

Wniebowstąpienie Izajasza w EPUB możesz pobrać tutaj.

Więcej informacji o wydaniu papierowym i bezpłatnych publikacjach: wszetecznik.pl/apokryfy-etiopskie.

Księgi zawarte w zbiorze

• Wniebowstąpienie Izajasza
• Apokalipsa Piotra
• Ezra Sutu’el (Apokalipsa Ezdrasza)
• 4 Barucha (Paralipomena Jeremiasza)
• Sinodos — Te’ezaz, Statuty Apostołów i modlitwy
• 1 Meqabyan
• 2 Meqabyan
• 3 Meqabyan
• Pierwsza Księga Przymierza (Mäṣḥafä Kidan I)
• Druga Księga Przymierza (Mäṣḥafä Kidan II)
• Etiopski Klemens (Qalēmentos) — Księga I
• Etiopski Klemens (Qalēmentos) — Księga II
• Etiopski Klemens (Qalēmentos) — Księga III
• Etiopski Klemens (Qalēmentos) — Księga IV

Tekst księgi

Wniebowstąpienie Izajasza: podstawa tekstowa — R. H. Charles (red. i tłum.), The Ascension of Isaiah, London: Adam and Charles Black, 1900.

Wniebowstąpienie Izajasza: zachowano numerację wydania Charlesa (11 rozdziałów).

Status kanoniczny: Wniebowstąpienie Izajasza i Apokalipsa Piotra są pismami pozakanonicznymi względem współczesnego 81-księgowego kanonu Etiopskiego Kościoła Ortodoksyjnego Tewahedo, choć oba utwory są szczególnie ważne dla etiopskiej tradycji tekstualnej.

Rozdział 1 – Proroctwo o Manassesie i męczeństwie Izajasza

1. I stało się w dwudziestym szóstym roku panowania Ezechiasza, króla Judy, że wezwał Manassesa, swego syna. Był on zaś jego jedynym synem.

[Przypis translatorski] W Legendzie greckiej odpowiadająca data brzmi: dwudziesty piąty rok; główny przekład Charlesa z wersji etiopskiej ma rok dwudziesty szósty.

2. I wezwał go przed Izajasza, syna Amoza, proroka, oraz przed Josaba, syna Izajasza, aby przekazać mu słowa sprawiedliwości, które sam król widział.

[Przypis translatorski] W analizie kompozycyjnej Charles oznacza i 2b–6a jako „editorial addition” (dodatek redakcyjny). Jest to hipoteza redakcyjno-krytyczna wydawcy, nie opuszczenie tekstu w przekładzie.

3. I o wiecznych sądach, i o mękach Gehenny, i o [władcy] tego świata, i o jego aniołach, i jego zwierzchnościach, i jego mocach.

[Przypis translatorski] „Władca” odpowiada wyrazowi *prince* oznaczonemu przez Charlesa gwiazdkami jako emendacja tekstu. Rkps a ma sens: „które jest wiecznym miejscem kary”, zaś b–c: „i o miejscu kary tego świata”.

4. I słowa wiary Umiłowanego, które on sam widział w piętnastym roku swego panowania, podczas swojej choroby.

5. I przekazał mu słowa zapisane, które spisał Samnas (Szebna), pisarz, a także te, które Izajasz, syn Amoza, przekazał jemu, a również prorokom, aby zapisali i przechowali przy nim to, co on sam widział w domu króla: o sądzie aniołów i zagładzie tego świata, oraz o szatach świętych i ich wyjściu, i o ich przemienieniu, a także o prześladowaniu i wniebowstąpieniu Umiłowanego.

[Przypis translatorski] Oba zaimki „ich” (przy „wyjściu” i „przemienieniu”) Charles oznacza znakiem † jako tekst skażony. Według jego uwagi powinny one odnosić się do Mesjasza/Umiłowanego, a nie do świętych.

6. W dwudziestym roku panowania Ezechiasza Izajasz widział słowa tego proroctwa i przekazał je Josabowi, swemu synowi. A gdy on (Ezechiasz) wydawał polecenia, Josab, syn Izajasza, stał obok.

[Przypis translatorski] Końcowa składnia wersetu jest w przekładzie źródłowym urwana: „And whilst he (Hezekiah) gave commands, Josab the son of Isaiah standing by,”. Polski przekład nie dodaje brakującej treści; jedynie oddaje konstrukcję participialną pełnym zdaniem.

7. Izajasz powiedział do króla Ezechiasza — lecz nie tylko w obecności Manassesa powiedział mu [składnia niejasna]: „Jak żyje Pan, którego imię nie zostało posłane na ten świat, i jak żyje Umiłowany mojego Pana, i jak żyje Duch, który mówi we mnie, wszystkie te polecenia i te słowa zostaną obrócone wniwecz przez Manassesa, twego syna, a za sprawą jego rąk odejdę pośród męki mego ciała”.

[Przypis translatorski] Charles uznaje człon „and as the Beloved of my Lord liveth, and the Spirit which speaketh in me liveth” za dodatek redakcyjny. Zaznacza też prawdopodobną lukę po „I shall depart”: w tekście etiopskim mogły wypaść słowa „z tego życia” / „z życia”; nie zostały tu rekonstruowane.

8. I Sammael Malchira będzie służył Manassesowi i wykona całe jego pragnienie, a on stanie się wyznawcą Beliara (Beliala) raczej niż mnie.

9. I sprawi, że wielu w Jerozolimie i w Judei odstąpi od prawdziwej wiary; Beliar zamieszka w Manassesie, a przez jego ręce zostanę przepiłowany na dwoje”.

[Przypis translatorski] Charles objaśnia „true faith” jako dosłownie „wiarę prawdy” albo „[wiarę] sprawiedliwości”. W tekście głównym użyto naturalniejszego polskiego odpowiednika „prawdziwa wiara”.

10. A gdy Ezechiasz usłyszał te słowa, zapłakał bardzo gorzko, rozdarł swoje szaty, posypał głowę ziemią i upadł na twarz.

11. I Izajasz powiedział do niego: „Zamysł Sammaela przeciw Manassesowi został dopełniony; nic ci nie pomoże”.

12. I w owym dniu Ezechiasz postanowił w swoim sercu zabić Manassesa, swego syna.

[Przypis translatorski] „W owym dniu” jest emendacją Charlesa. Rkpsy b–c mają „w tym dniu i”, a rkps a: „na te słowa”.

13. I Izajasz powiedział do Ezechiasza: „Umiłowany obrócił wniwecz twój zamysł, a zamiar twego serca nie zostanie spełniony; bo tym powołaniem zostałem powołany i odziedziczę dziedzictwo Umiłowanego”.

[Przypis translatorski] Charles oznacza i 13b w marginesie jako „editorial addition” (dodatek redakcyjny); przekład zachowuje tę część tekstu i nie usuwa jej.

Rozdział 2 – Panowanie Manassesa, wycofanie Izajasza i fałszywi prorocy

1. I stało się po tym, gdy Ezechiasz umarł, a Manasses został królem, że nie pamiętał przykazań Ezechiasza, swego ojca, lecz zapomniał o nich; Sammael zaś zamieszkał w Manassesie i mocno do niego przylgnął.

2. I Manasses porzucił służbę Bogu swego ojca i służył Szatanowi, jego aniołom i jego mocom.

3. I odwrócił dom swego ojca, który był przed obliczem Ezechiasza, od słów mądrości i od służby Bogu.

[Przypis translatorski] Składnia wersetu jest trudna. Charles zaznacza, że przekłada tu dosłownie tekst etiopski; przyimek „od” przed „słowami mądrości” uzupełnia na podstawie Legendy greckiej.

4. I Manasses odwrócił swe serce, aby służyć Beliarowi; albowiem aniołem bezprawia, który jest władcą tego świata, jest Beliar, którego imię brzmi Matanbuchus. I rozkoszował się Jerozolimą z powodu Manassesa, i umocnił go w doprowadzaniu [Izraela] do odstępstwa oraz w bezprawiu, które szerzyło się w Jerozolimie.

[Przypis translatorski] „[Izraela]” jest uzupełnieniem redakcyjnym Charlesa. Imię Matanbuchus ma wariant Matanbakas w jednym z rękopisów etiopskich; w rozdz. V występuje jeszcze inna forma.

5. I wzmogły się czary i magia, wróżbiarstwo i wróżenie ze znaków, nierząd, [i cudzołóstwo], oraz prześladowanie sprawiedliwych przez Manassesa i [Belachirę, i] Tobiasza Kananejczyka, i Jana z Anatot, oraz przez [Sadoka], zwierzchnika robót.

[Przypis translatorski] Charles ujmuje „[i cudzołóstwo]” oraz „[Belachirę, i]” jako interpolacje: obu członów brak w świadectwie greckim, a drugiego także w Legendzie greckiej. Imię „[Sadok]” jest przez niego uzupełnione z tekstu greckiego.

6. A pozostałe jego czyny — oto są zapisane w Księdze Królów Judy i Izraela.

7. A gdy Izajasz, syn Amoza, ujrzał bezprawie, którego dopuszczano się w Jerozolimie, oraz oddawanie czci Szatanowi i jego rozpasanie, wycofał się z Jerozolimy i osiadł w Betlejem judzkim.

8. I tam także było wiele bezprawia; odszedłszy więc z Betlejem, osiadł na górze, w miejscu pustynnym.

9. I Micheasz prorok, i sędziwy Ananiasz, i Joel, i Habakuk, i jego syn Josab, i wielu wiernych, którzy wierzyli we wniebowstąpienie do nieba, odeszli i osiedli na górze.

[Przypis translatorski] Charles uważa cały werset 9, w jego obecnym kształcie, za dodatek redakcyjny oparty głównie na VI 7. Zwraca też uwagę, że wyrażenie „jego syn Josab” jest mylące w obecnym kontekście; przekład nie koryguje tego zaimka.

10. Wszyscy byli odziani w szaty z włosia i wszyscy byli prorokami. I nie mieli niczego przy sobie, lecz byli nadzy, i wszyscy zawodzili wielkim lamentem z powodu zbłądzenia Izraela.

11. I nie jedli niczego oprócz dzikich ziół, które zbierali na górach; ugotowawszy je, żywili się nimi razem z prorokiem Izajaszem. I spędzili dwa lata dni na górach i wzgórzach.

[Przypis translatorski] „Dwa lata dni” zachowuje semityzującą, niezręczną konstrukcję przekładu źródłowego „two years of days”; nie została ona wygładzona do samego „dwa lata”.

12. A po tym, gdy przebywali na pustkowiu, był pewien człowiek w Samarii imieniem Belchira, z rodu Sedecjasza, syna Kenaana, fałszywego proroka, którego siedziba była w Betlejem. Otóż †Ezechiasz†, syn Chananiego, który był bratem jego ojca, a za dni Achaba, króla Izraela, był nauczycielem czterystu proroków Baala, sam uderzył i skarcił proroka Micheasza, syna Amady.

[Przypis translatorski] Imię „†Ezechiasz†” jest w wydaniu oznaczone jako tekst skażony. Charles stwierdza, że na podstawie fragmentu greckiego należy tu czytać „Sedecjasz”; nie wprowadzono tej poprawki do tekstu głównego. Greckie świadectwo ma w tym miejscu Betanię zamiast Betlejem. Forma imienia Belchira wykazuje liczne warianty rękopiśmienne.

13. A on, Micheasz, został skarcony przez Achaba i wtrącony do więzienia. [I był] z prorokiem Sedecjaszem; byli z Ochozjaszem, synem [Achaba, króla w Samarii].

[Przypis translatorski] „[I był]” zostało uzupełnione przez Charlesa ze świadectwa greckiego. Człon „[Achaba, króla w Samarii]” odpowiada emendowanemu miejscu tekstu w jego wydaniu.

14. Eliasz zaś, prorok z Tebon w Gileadzie, karcił Ochozjasza i Samarię i prorokował o Ochozjaszu, że umrze na łożu choroby, a Samaria zostanie wydana w rękę Leba Nasra [tekst skażony], dlatego że zabił proroków Boga.

[Przypis translatorski] Charles uznaje formę „Leba Nasr” za skażoną i objaśnia ją jako prawdopodobne zniekształcenie imienia Salmanasar.

15. A gdy fałszywi prorocy, którzy byli z Ochozjaszem, synem Achaba, oraz ich nauczyciel Jalerjas z góry †Joel†, usłyszeli —

[Przypis translatorski] Werset urywa się składniowo i przechodzi bezpośrednio do wersetu 16. Nazwa „†Joel†” jest przez Charlesa oznaczona jako tekst skażony.

16. On zaś [podmiot niepewny] był bratem Sedecjasza — gdy więc usłyszeli, przekonali Ochozjasza, króla †Aguaron†, i [zabili] Micheasza.

[Przypis translatorski] Podmiot pierwszego zdania jest niepewny. Charles za wersją łacińską odnosi zaimek do Jalerjasa; tekst etiopski i fragment grecki mogą sugerować Belchirę, co pozostaje w napięciu z w. 12. „†Aguaron†” jest formą skażoną, którą Charles objaśnia jako Gomorę, używaną pogardliwie o Samarii. „[zabili]” zostało uzupełnione z greckiego i łacińskiego świadectwa.

Rozdział 3 – Oskarżenie Izajasza i odstępstwo dni ostatnich

1. I Belchira rozpoznał i zobaczył miejsce, w którym przebywali Izajasz i prorocy będący z nim; mieszkał bowiem w okolicy Betlejem i był zwolennikiem Manassesa. I fałszywie prorokował w Jerozolimie, a wielu spośród mieszkańców Jerozolimy było z nim sprzymierzonych; był zaś Samarytaninem.

[Przypis translatorski] Początek wersetu Charles poprawia na podstawie świadectw greckiego i łacińskiego. Przy wyrażeniu „było z nim sprzymierzonych” zaznacza, że tekst grecki najpewniej używa tego samego czasownika co wcześniej przy „był zwolennikiem”.

2. I stało się, gdy Alagar Zagar, król Asyrii, przybył, zdobył Samarię, uprowadził do niewoli dziewięć [i pół] plemion i poprowadził je ku [górom] Medów i rzekom Tazon;

[Przypis translatorski] „[i pół]” uzupełniono w wydaniu z greckiego i łacińskiego. „[Górom]” jest emendacją: tekst etiopski ma „granicom”, natomiast świadectwa greckie i łacińskie wspierają „góry”. Charles utożsamia Alagar Zagara z Salmanassarem, a Tazon z Gozan.

3. ten zaś [Belchira], będąc jeszcze młodzieńcem, uciekł i przybył do Jerozolimy za dni Ezechiasza, króla Judy; nie chodził jednak drogami swego ojca z Samarii, gdyż bał się Ezechiasza.

4. I za dni Ezechiasza został przyłapany na wypowiadaniu w Jerozolimie słów bezprawia.

5. I słudzy Ezechiasza oskarżyli go, a on uciekł do okolicy Betlejem. I [oni] przekonali… [tekst urwany].

[Przypis translatorski] Tekst urywa się po czasowniku. Etiopski ma liczbę pojedynczą („on przekonał”), lecz fragment grecki wspiera liczbę mnogą. Charles przypuszcza, że podmiotem byli fałszywi prorocy, a dopełnieniem Belchira, ale nie wprowadza tej rekonstrukcji do tekstu głównego.

6. I Belchira oskarżył Izajasza i proroków, którzy byli z nim, mówiąc: „Izajasz i ci, którzy są z nim, prorokują przeciw Jerozolimie i przeciw miastom Judy, że zostaną spustoszone, oraz [przeciw dzieciom Judy i] Beniaminowi, że także pójdą do niewoli; a również przeciw tobie, panie królu, że pójdziesz [skrępowany] hakami i żelaznymi łańcuchami”.

[Przypis translatorski] Człon „[przeciw dzieciom Judy i]” został uzupełniony z wersji łacińskiej. „[Skrępowany]” oddaje słowo ujęte przez Charlesa w nawias; obraz haków i żelaznych więzów nawiązuje do 2 Krn 33,11.

7. Lecz oni fałszywie prorokują przeciw Izraelowi i Judzie.

8. A sam Izajasz powiedział: „Widzę więcej niż Mojżesz prorok”.

9. Lecz Mojżesz powiedział: „Żaden człowiek nie może ujrzeć Boga i żyć”; Izajasz zaś powiedział: „Ujrzałem Boga, a oto żyję”.

10. Wiedz więc, królu, że [on kłamie]. Jerozolimę również nazwał Sodomą, a książąt Judy i Jerozolimy określił jako lud Gomory. I wniósł przed Manassesem wiele oskarżeń przeciw Izajaszowi i prorokom.

[Przypis translatorski] „[On kłamie]” jest emendacją Charlesa opartą na świadectwach greckim i łacińskim. Tekst etiopski w obecnym brzmieniu znaczy: „są kłamliwymi prorokami”, choć ww. 8–10 odnoszą zarzut bezpośrednio do Izajasza.

11. Lecz Beliar zamieszkał w sercu Manassesa i w sercu książąt Judy i Beniamina, i eunuchów, i doradców króla.

12. I słowa Belchiry spodobały mu się [bardzo], i posłał, i pochwycił Izajasza.

[Przypis translatorski] „[Bardzo]” jest dodatkiem występującym w tekście etiopskim; Charles zaznacza, że nie należy do pozostałych świadectw, i łączy cały człon o słowach Belchiry z w. 12, a nie z w. 11.

13. Beliar bowiem pałał wielkim gniewem przeciw Izajaszowi z powodu widzenia i z powodu zdemaskowania, przez które zdemaskował Sammaela, oraz dlatego, że przez niego zostało oznajmione wyjście Umiłowanego z siódmego nieba, i Jego przemienienie, i Jego zstąpienie, i postać, w którą miał się przemienić (to jest postać człowieka), i prześladowanie, którym miał być prześladowany, i męki, którymi dzieci Izraela miały Go męczyć, i przyjście Jego dwunastu uczniów, i nauczanie, i to, że przed szabatem miał zostać ukrzyżowany na drzewie i ukrzyżowany razem z ludźmi niegodziwymi, i że miał zostać pogrzebany w grobie;

[Przypis translatorski] Od drugiej części w. 13 Charles rozpoczyna wyodrębniany przez siebie „Testament Ezechiasza” (III 13b–IV 18). Jest to hipoteza kompozycyjna wydawcy; tekst pozostaje w przekładzie bez usuwania.

14. i że Dwunastu, którzy byli z Nim, zgorszy się z Jego powodu; oraz [straż] tych, którzy strzegli grobu;

[Przypis translatorski] „[Straż]” jest emendacją Charlesa na podstawie fragmentu greckiego; etiopski tekst jest w tym miejscu skażony i daje konstrukcję odpowiadającą mniej więcej „ci strażnicy także strzegli”.

15. i zstąpienie anioła Kościoła chrześcijańskiego, który jest w niebiosach, którego On wezwie w dniach ostatnich.

[Przypis translatorski] Końcowy zaimek i czasownik dopuszczają według Charlesa także sens: „który Go wezwie”. Fragment grecki ma samo „Kościoła”, lecz wydawca uważa, że etiopski zwrot „Kościół chrześcijański” nie dodaje innego sensu.

16. I że [Gabriel] — anioł Ducha Świętego — oraz Michał, zwierzchnik świętych aniołów, trzeciego dnia otworzą grób;

[Przypis translatorski] Imię „[Gabriel]” jest rekonstrukcją przyjętą przez Charlesa dla luki w fragmencie greckim. W etiopskim czasownik „otworzy” ma liczbę pojedynczą, natomiast grecki wskazuje liczbę mnogą, co wspiera również treść w. 17.

17. i Umiłowany, spoczywając na ich ramionach, wyjdzie i pośle swoich dwunastu uczniów;

18. A oni będą nauczać wszystkie narody i każdy język o zmartwychwstaniu Umiłowanego; a ci, którzy wierzą w Jego krzyż i w Jego wniebowstąpienie do siódmego nieba, skąd przyszedł, będą zbawieni;

[Przypis translatorski] W drugim członie Charles tłumaczy termin etiopski jako „ascension” („wniebowstąpienie”), zaznaczając jednak, że samo słowo etiopskie znaczy raczej „zmartwychwstanie”. Zachowano brzmienie jego tekstu głównego.

19. i że wielu, którzy w Niego uwierzą, będzie mówiło przez Ducha Świętego;

20. i w owych dniach dokonanych zostanie wiele znaków i cudów.

21. A potem, w przededniu Jego zbliżenia, Jego uczniowie porzucą nauczanie Dwunastu Apostołów, i ich wiarę, i ich miłość, i ich czystość.

[Przypis translatorski] „A potem” nie występuje w zachowanym fragmencie greckim. Przy „nauczaniu” grecki ma termin odpowiadający raczej „proroctwu”; Charles pozostawia w tekście głównym „teaching”.

22. I będzie wiele sporów w przededniu [Jego przyjścia i] Jego zbliżenia.

[Przypis translatorski] Charles uważa etiopskie „wiele sporów” za błędne oddanie greckiego terminu i proponuje sens „liczne herezje”. Słowa „[Jego przyjścia i]” ujmuje w nawias jako zdublowany przekład tego samego zwrotu.

23. I w owych dniach wielu będzie miłowało urzędy, choć będą pozbawieni mądrości.

24. I będzie wielu bezprawnych starszych oraz pasterzy, którzy źle obchodzą się z własnymi owcami; i będą je pustoszyć, ponieważ nie będą mieć świętych pasterzy.

[Przypis translatorski] Końcowy człon opiera się na emendacji tekstu etiopskiego. Fragment grecki ma „czystych pasterzy” zamiast „świętych” i pozwala także rozumieć zdanie biernie: „[owce] będą pustoszone dlatego, że nie mają czystych pasterzy”.

25. I wielu zamieni zaszczyt szat świętych na szaty chciwych; i w owych dniach wielki będzie wzgląd na osoby, i będą miłośnicy zaszczytu tego świata.

26. I przy zbliżeniu Pana będzie wiele oszczerstwa i próżnej chwały, a Duch Święty odstąpi od wielu.

[Przypis translatorski] W tekście etiopskim występuje tu dittografia: dwa różne pluralne odpowiedniki tego samego wyrazu „oszczerca/oszczerstwo”. Charles przyjmuje w tekście głównym sens „wiele oszczerstwa”.

27. I nie będzie w owych dniach wielu proroków ani tych, którzy wypowiadają wiarygodne słowa, chyba że jeden tu i jeden tam, w rozmaitych miejscach,

[Przypis translatorski] Charles zaznacza, że „wiarygodne słowa” jest wymuszonym przez kontekst oddaniem greckiego wyrażenia dosłownie znaczącego „mocne słowa”; podejrzewa za nim semicki oryginał. Końcowy idiom ma wyraźnie semicki charakter.

28. z powodu ducha błędu i nierządu, i próżnej chwały, i chciwości, które będą w tych, którzy zostaną nazwani sługami Tego, i w tych, którzy przyjmą Tego.

[Przypis translatorski] „Tego” odnosi się w komentarzu Charlesa do Umiłowanego.

29. I będzie wielka nienawiść między pasterzami i starszymi, jednych ku drugim.

30. W dniach ostatnich będzie bowiem wielka zazdrość; każdy będzie mówił to, co jest miłe w jego własnych oczach.

31. I obrócą wniwecz proroctwo proroków, którzy byli przede mną, a także [te] moje widzenia obrócą wniwecz, aby mówić według popędu własnego serca.

[Przypis translatorski] „[Te]” jest emendacją Charlesa: rękopisy etiopskie mają formę odpowiadającą „które”, uznaną przez niego za skażoną.

Rozdział 4 – Panowanie Beliara i przyjście Umiłowanego

1. A teraz, Ezechiaszu i Josabie, mój synu, [te] są dni [dopełnienia świata].

[Przypis translatorski] W wydaniu Charlesa „te” oraz „dopełnienia świata” są oznaczone jako emendacje tekstu. Nie są tu przedstawiane jako bezsporne brzmienie rękopiśmienne.

2. Gdy zostanie on dopełniony, zstąpi Beliar, wielki władca, król tego świata, który panuje nad nim od chwili jego powstania; zaiste, zstąpi ze swego firmamentu w podobieństwie człowieka — jako król bezprawny, zabójca własnej matki; on sam, właśnie ten król,

[Przypis translatorski] Przejście z w. 2 do w. 3 jest tekstowo trudne. Charles przyjmuje tutaj brzmienie oparte na zachowanym fragmencie greckim; jeden z rękopisów etiopskich jest do niego zbliżony, lecz pozostałe świadectwa różnią się.

3. będzie prześladował roślinę, którą zasadzi Dwunastu Apostołów Umiłowanego. Jeden z Dwunastu zostanie wydany w jego ręce.

4. Ten władca przyjdzie w postaci owego króla, a wraz z nim przyjdą wszystkie moce tego świata i będą go słuchały we wszystkim, czego zapragnie.

[Przypis translatorski] Rękopisy etiopskie a–b dodają po „ten władca” imię „Beliar”; rękopis c oraz świadectwo greckie nie mają tego dodatku. Tekst główny Charlesa również go pomija.

5. I na jego słowo słońce wzejdzie nocą, a on sprawi, że księżyc ukaże się o szóstej godzinie.

6. I wszystko, czego zapragnie, uczyni na świecie; będzie czynił i mówił jak Umiłowany i powie: „Ja jestem Bogiem i przede mną nie było nikogo”.

[Przypis translatorski] Rękopisy a i c mają sens odpowiadający tekstowi głównemu: „będzie czynił i mówił jak Umiłowany”; rękopis b czyta: „uczyni siebie podobnym do Umiłowanego”.

7. I uwierzą w niego wszyscy ludzie na świecie.

8. I będą mu składać ofiary, i będą mu służyć, mówiąc: „To jest Bóg i poza nim nie ma innego”.

9. I większą część tych, którzy złączyli się razem, aby przyjąć Umiłowanego, odwróci, aby poszli za nim.

10. I moc jego cudów będzie w każdym mieście i w każdym kraju.

11. I w każdym mieście ustawi przed sobą swój wizerunek.

12. I będzie sprawował władzę przez trzy lata, siedem miesięcy i dwadzieścia siedem dni.

13. I wielu wierzących i świętych, ujrzawszy Tego, na którego oczekiwali, który został ukrzyżowany — Jezusa, Pana Chrystusa — [po tym, jak ja, Izajasz, ujrzałem Tego, który został ukrzyżowany i wstąpił], a także ci, którzy w Niego wierzyli — z nich niewielu pozostanie w owych dniach jako Jego słudzy, gdy będą uciekać z pustyni na pustynię, oczekując przyjścia Umiłowanego.

[Przypis translatorski] Zdanie zachowuje niezręczną konstrukcję źródła (nominativus pendens). Człon w nawiasie kwadratowym Charles uważa za dodatek redakcyjny wprowadzony w celu dostosowania „Testamentu Ezechiasza” do obecnego kontekstu księgi.

14. A po (tysiącu) trzystu trzydziestu dwóch dniach Pan przyjdzie ze swoimi aniołami i z zastępami świętych z siódmego nieba, z chwałą siódmego nieba, i zawlecze Beliara do Gehenny, a także jego zastępy.

[Przypis translatorski] Tekst rękopiśmienny ma jedynie „trzysta trzydzieści dwa dni”. Słowo „(tysiąc)” zostało uzupełnione przez Charlesa za wcześniejszymi badaczami. Wydawca odnotowuje ponadto propozycję poprawienia końcówki liczby z 1332 na 1335, co uzgodniłoby ją z okresem z w. 12; tej poprawki nie wprowadzono do tekstu głównego.

15. I da odpocznienie pobożnym, których znajdzie w ciele na tym świecie, [a słońce się zawstydzi];

[Przypis translatorski] Człon „[a słońce się zawstydzi]” jest przez Charlesa ujmowany jako interpolacja. Odpowiada dodatkowemu wariantowi Iz 24,23 poświadczonemu w części tradycji Septuaginty.

16. i wszystkim, którzy z powodu swojej wiary w Niego przeklęli Beliara i jego królów. Lecz święci przyjdą z Panem, ze swymi szatami, które są teraz przechowane w górze, w siódmym niebie; z Panem przyjdą ci, których duchy są odziane; zstąpią i będą obecni na świecie. A On umocni tych, którzy zostali znalezieni w ciele, razem ze świętymi, w szatach świętych, i Pan będzie usługiwał tym, którzy czuwali na tym świecie.

[Przypis translatorski] Charles zaznacza, że człon „umocni tych, którzy zostali znalezieni w ciele, razem ze świętymi, w szatach świętych” może być skażony. Rozważa m.in. emendację czasownika „umocni” na „odziej[e]”, lecz nie wprowadza jej do tekstu głównego; przekład zachowuje brzmienie wydania.

17. A potem zwrócą się ku górze w swoich szatach, a ich ciało pozostanie na świecie.

[Przypis translatorski] Charles podkreśla, że niezręczność zwrotu „zwrócą się ku górze” należy do tekstu. Możliwe jest też dosłowne „powrócą na górę”, ale wydawca odrzuca ten sens jako niepasujący do osób, które wcześniej nie były w górze.

18. Wtedy głos Umiłowanego w gniewie zgromi to, co w niebie, i to, co na ziemi, i góry, i wzgórza, i miasta, i pustynię, i lasy, i anioła słońca, i anioła księżyca, i wszystko, w czym Beliar objawiał się i jawnie działał na tym świecie; i będzie pośród nich w owych dniach [zmartwychwstanie i] sąd, a Umiłowany sprawi, że wyjdzie od Niego ogień, i pochłonie wszystkich bezbożnych, i będą tak, jak gdyby nie zostali stworzeni.

[Przypis translatorski] Charles ujmuje „[zmartwychwstanie i]” w nawias jako prawdopodobny dodatek, ponieważ po jego usunięciu werset mówi wyłącznie o sądzie nad bezbożnymi. Przy wyrażeniu „sprawi, że wyjdzie ogień” zaznacza, że etiopski tekst dosłownie odpowiada konstrukcji „sprawi, że ogień wstąpi”, którą uznaje za niezręczne oddanie greki.

19. A pozostałe słowa widzenia są zapisane w widzeniu o Babilonie.

[Przypis translatorski] W analizie kompozycyjnej Charles oznacza od IV 19 do V 1a jako dodatek redakcyjny. Przekład zachowuje tę część tekstu w jej zwykłym miejscu.

20. A pozostała część widzenia dotyczącego Pana — oto jest zapisana w przypowieściach, zgodnie z moimi słowami, które zapisano w księdze, w której publicznie prorokowałem.

21. A zstąpienie Umiłowanego do Szeolu — oto jest zapisane w ustępie, w którym Pan mówi: „Oto mój Syn zrozumie”. I wszystkie te rzeczy — oto są zapisane [w Psalmach], w przypowieściach Dawida, syna Jessego, i w Przysłowiach Salomona, jego syna, i w słowach Koracha, i Etana Izraelity, i w słowach Asafa, a także w pozostałych Psalmach, które natchnął anioł Ducha,

[Przypis translatorski] Charles uważa „[w Psalmach]” za prawdopodobną glosę objaśniającą, która z marginesu weszła do tekstu. W tym miejscu „przypowieści” oddają termin, który według wydawcy ma znaczenie „pieśni” lub „poematy”. „Natchnął” oddaje konstrukcję dosłownie znaczącą „sprawił, że przemówiły”.

22. (Mianowicie) w tych, w których nie zapisano imienia, i w słowach mojego ojca Amosa, i Ozeasza proroka, i Micheasza, i Joela, i Nahuma, i Jonasza, i Abdiasza, i Habakuka, i Aggeusza, i Sofoniasza, i Zachariasza, i Malachiasza, a także w słowach Józefa Sprawiedliwego i w słowach Daniela.

[Przypis translatorski] „Mojego ojca Amosa” zachowuje pomyłkę tradycji tekstowej: w IV 22 Amoz, ojciec Izajasza, zostaje utożsamiony z prorokiem Amosem. Charles wiąże tę konfuzję z tym, że Septuaginta oraz etiopski używają tej samej formy dla obu imion. Rękopis a ma ponadto „i w tych” zamiast „w tych” na początku wersetu.

Rozdział 5 – Męczeństwo Izajasza i kuszenie Belchiry

1. Z powodu tych widzeń zatem Beliar rozgniewał się na Izajasza; zamieszkał w sercu Manassesa i przepiłował go drewnianą piłą.

[Przypis translatorski] Charles zaznacza, że wraz ze słowami „i przepiłował go” zostaje podjęta opowieść o męczeństwie, przerwana wcześniej w III 12. W jego analizie kompozycyjnej V 1a należy jeszcze do poprzedzającej sekcji apokaliptycznej, natomiast dalszy ciąg podejmuje „Męczeństwo Izajasza”.

2. A gdy Izajasz był przepiłowywany, Belchira stanął, oskarżając go, i wszyscy fałszywi prorocy stanęli, śmiejąc się i radując z powodu Izajasza.

3. I Belchira, z pomocą Mechembechusa, stanął przed Izajaszem, [śmiejąc się], szydząc;

[Przypis translatorski] Charles zachowuje imię „Mechembechus” i wiąże je z postacią określoną wcześniej jako Matanbuchus/Beliar. Słowo „[śmiejąc się]” jest przez niego ujęte w nawias kwadratowy: brak go w dwóch rękopisach, a pojawia się w późnym rękopisie c. Wydawca odrzuca też emendację, która czyniłaby z Belchiry i Mechembechusa dwa równorzędne podmioty.

4. I Belchira powiedział do Izajasza: „Powiedz: «Skłamałem we wszystkim, co mówiłem, a również drogi Manassesa są dobre i prawe.

5. A także drogi Belchiry i jego towarzyszy są dobre»”.

6. I powiedział mu to, gdy zaczęto go przepiłowywać.

7. Lecz Izajasz był (pogrążony) w widzeniu Pana i chociaż jego oczy były otwarte, nie widział ich.

[Przypis translatorski] Charles drukuje „(absorbed)” jako słowo uzupełniające sens konstrukcji. Przeczenie w końcowym członie („nie widział ich”) również jest uzupełnieniem wydawcy; zaznacza on, że należy je dostarczyć analogicznie do VI 10.

8. I Belchira mówił tak do Izajasza: „Powiedz to, co ci mówię, a odwrócę ich serce i zmuszę Manassesa, i książąt Judy, i lud, i całą Jerozolimę, aby oddawali ci cześć”.

[Przypis translatorski] Zwrot „odwrócę ich serce” zachowuje dosłowną, nieco niejasną konstrukcję przekładu Charlesa „I will turn their heart”; nie dopowiedziano kierunku tego „odwrócenia”. Charles traktuje Belchirę w tym miejscu jako narzędzie Beliara.

9. A Izajasz odpowiedział i rzekł: „O ile mam możność mówienia, (mówię): potępiony i przeklęty bądź ty, i wszystkie twoje moce, i cały twój dom.

[Przypis translatorski] Charles odnotowuje wariant rękopisów b–c o nieco innym brzmieniu początku wypowiedzi. Według jego objaśnienia „cały twój dom” odnosi klątwę do Belchiry jako człowieka, natomiast „wszystkie twoje moce” — do niego jako reprezentanta Beliara/Szatana.

10. Bo nie możesz odebrać [mi] niczego poza skórą mego ciała”.

[Przypis translatorski] Zaimek „[mi]” odpowiada członowi „(from me)” dostarczonemu w przekładzie Charlesa; nie jest samodzielnie poświadczonym wyrazem tekstu etiopskiego w jego wydaniu.

11. I pochwycili Izajasza, syna Amoza, i przepiłowali go drewnianą piłą.

12. A Manasses i Belchira, i fałszywi prorocy, i książęta, i lud [i] wszyscy stali, patrząc.

[Przypis translatorski] Charles ujmuje drugie „[i]” w nawias kwadratowy i uważa je za wtórne wtargnięcie do tekstu.

13. A prorokom, którzy byli z nim, powiedział, zanim został przepiłowany: „Idźcie do okolicy Tyru i Sydonu; bo tylko dla mnie Bóg zmieszał kielich”.

[Przypis translatorski] Metafora „zmieszać kielich” została zachowana dosłownie. Charles zestawia ją z obrazem kielicha cierpienia w tradycji ewangelicznej, ale nie emenduje tekstu.

14. A gdy Izajasz był przepiłowywany, ani nie krzyczał głośno, ani nie płakał, lecz jego wargi mówiły z Duchem Świętym, aż został przepiłowany na dwoje.

[Przypis translatorski] Wyrażenie „wargi mówiły z Duchem Świętym” zachowuje blisko składnię przekładu Charlesa „his lips spake with the Holy Spirit”; nie zastąpiono jej swobodniejszym objaśnieniem.

15. To Beliar uczynił Izajaszowi przez Belchirę i Manassesa; Sammael bowiem był bardzo rozgniewany na Izajasza od dni Ezechiasza, króla Judy, z powodu rzeczy, które ten ujrzał dotyczących Umiłowanego,

[Przypis translatorski] Charles oznacza wersety V 15–16 jako „editorial addition” (dodatek redakcyjny). Pozostają one jednak częścią tekstu przekładu i dlatego nie zostały pominięte.

16. i z powodu zagłady Sammaela, którą ujrzał za sprawą Pana, gdy Ezechiasz, jego ojciec, był jeszcze królem. I uczynił zgodnie z wolą Szatana.

[Przypis translatorski] Relacje zaimków w tym wersecie są niejasne: w ciągu zdania zmieniają się możliwe odniesienia form „ujrzał”, „jego ojciec” i „uczynił”. Przekład zachowuje tę niejasność i nie zastępuje zaimków imionami na podstawie domysłu.

Rozdział 6 – Początek wizji i zachwycenie Izajasza

„Widzenie, które ujrzał Izajasz, syn Amoza”

1. W dwudziestym roku panowania Ezechiasza, króla Judy, Izajasz, syn Amoza, i Josab, syn Izajasza, przybyli z Galgali (Gilgal) do Ezechiasza, do Jerozolimy.

[Przypis translatorski] Charles łączy wzmiankę o „dwudziestym roku” z początkiem wersetu 1, idąc za wersją słowiańską, a nie z tytułem poprzedzającym wizję, jak czyni wersja etiopska i łacińska L². Słowa „z Galgali” są poświadczone przez Legendę grecką, lecz brak ich w wersji słowiańskiej i L².

2. A (wszedłszy) usiadł na łożu króla; i przyniesiono mu siedzenie, lecz nie chciał na nim usiąść.

[Przypis translatorski] „(Wszedłszy)” jest uzupełnieniem redakcyjnym Charlesa, przywróconym na podstawie Legendy greckiej, wersji słowiańskiej i L². Człon o przyniesieniu siedzenia nie występuje w S i L², lecz Charles uznaje go za autentyczny ze względu na zgodność wersji etiopskiej z Legendą grecką.

3. A gdy Izajasz zaczął mówić z królem Ezechiaszem słowa wiary i prawdy, wszyscy książęta Izraela siedzieli, a także eunuchowie i doradcy króla. I było tam czterdziestu proroków i synów proroków; przybyli ze wsi, z gór i z równin, gdy usłyszeli, że Izajasz przybywa z Galgali do Ezechiasza.

[Przypis translatorski] Liczebnik „czterdziestu” jest pominięty w S i L², ale wspiera go Legenda grecka. Charles zaznacza również wariant rękopisu c: zamiast „a gdy Izajasz zaczął” ma on „i wtedy”.

4. I przybyli, aby go pozdrowić i usłyszeć jego słowa.

5. I aby położył na nich ręce, i aby prorokowali, i aby on usłyszał ich proroctwo; i wszyscy byli przed Izajaszem.

[Przypis translatorski] Wersety 4–5 są w S i L² silnie skrócone. Charles przyjmuje w końcu wersetu 5 lekcję rękopisów a–c, zgodną z S i L² co do sensu: prorocy mają prorokować, a Izajasz ma słuchać ich proroctwa; inna lekcja odwraca role i czyni prorokującym Izajasza.

6. A gdy Izajasz mówił do Ezechiasza słowa prawdy i wiary, wszyscy usłyszeli †drzwi, które ktoś otworzył† oraz głos Ducha Świętego.

[Przypis translatorski] Wyrażenie „†drzwi, które ktoś otworzył†” jest w tym miejscu tekstowo skażone. Charles uważa, że drzwi należą w kontekście do tego świata, nie do nieba, lecz nie rekonstruuje pewnie pierwotnego brzmienia. S i L² mają inną wersję: Duch Święty przychodzi na Izajasza, a zgromadzeni słyszą (i według S także widzą) słowa Ducha Świętego.

7. I król przywołał wszystkich proroków oraz cały lud, którzy znajdowali się tam, i przyszli. A Micheasz, sędziwy Ananiasz, Joel i Josab zasiedli po jego prawej stronie (i po lewej).

[Przypis translatorski] „I Josab” nie występuje w S i L². Słowa „(i po lewej)” Charles uzupełnia z wersji słowiańskiej; L² ma paralelne świadectwo. W L² i S określenie „sędziwy” może odnosić się również do Micheasza.

8. I stało się, gdy wszyscy usłyszeli głos Ducha Świętego, że wszyscy oddali pokłon, klęcząc, i uwielbili Boga prawdy, Najwyższego, który jest w świecie górnym i zasiada na wysokości, Świętego, który spoczywa pośród swoich świętych.

[Przypis translatorski] Końcowe określenia Boga Charles zestawia z Iz 57,15 w Septuagincie. Część sformułowań wersetu należy do pełniejszej recenzji reprezentowanej przez tekst etiopski.

9. I oddali Mu chwałę — †Temu, który w taki sposób udzielił drzwi w obcym świecie, udzielił ich człowiekowi†.

[Przypis translatorski] Werset 9 jest przez Charlesa oznaczony jako tekst skażony. Proponowana przez niego rekonstrukcja sensu brzmi: „Temu, który udzielił człowiekowi w świecie takiej doskonałości słów”. Nie wprowadzono tej rekonstrukcji do tekstu głównego.

10. A gdy mówił w Duchu Świętym wobec wszystkich, umilkł i jego umysł został od niego uniesiony, i nie widział ludzi, którzy stali przed nim,

[Przypis translatorski] Człon „i jego umysł został od niego uniesiony” jest pominięty w S i L², lecz Charles uznaje go za autentyczny, ponieważ odpowiada mu Legenda grecka. Przeczenie „nie widział” jest zgodne z sensem paralelnego V 7.

11. chociaż jego oczy były otwarte. Ponadto jego wargi milczały, a umysł w jego ciele został od niego uniesiony.

[Przypis translatorski] Końcowy człon powtarza treść wersetu 10 i jest pominięty w S i L². Charles mimo to uważa powtórzenie za prawdopodobnie pierwotne, wskazując na paralelne powtórzenie: „umilkł” / „jego wargi milczały”.

12. Lecz jego oddech był w nim, ponieważ oglądał widzenie.

[Przypis translatorski] L² ma zamiast tego sens: „natchnienie Ducha Świętego było z nim”, a S podobnie, bez słowa „Świętego”. Charles przyjmuje jednak lekcję etiopską „jego oddech był w nim”, wspartą przez Legendę grecką, i uważa wariant L² za wtórną glosę.

13. A anioł, który został posłany, aby sprawić, by widział, nie był z tego firmamentu ani z aniołów chwały tego świata, lecz przybył z siódmego nieba.

14. A ludzie, którzy stali w pobliżu, nie rozpoznali tego, lecz †krąg proroków rozpoznał†, że święty Izajasz został uniesiony.

[Przypis translatorski] Przeczenie „nie” Charles przywraca na podstawie S i L². Człon „†krąg proroków rozpoznał†” jest skażony; wydawca proponuje za S i L² prostsze brzmienie: „prorocy rozpoznali”. Wersja etiopska ma dosłownie sens „został zabrany”, który Charles emenduje do „został uniesiony”.

15. A widzenie, które ujrzał święty Izajasz, nie pochodziło z tego świata, lecz ze świata ukrytego przed ciałem.

[Przypis translatorski] Etiopski zwrot oddany przez Charlesa idiomatycznie jako „przed ciałem” zwykle miałby znaczenie „przed jego ciałem”; S i L² mają „przed wszelkim ciałem”.

16. A gdy Izajasz ujrzał to widzenie, opowiedział je Ezechiaszowi i Josabowi, swemu synowi, oraz innym prorokom, którzy przybyli.

[Przypis translatorski] S i L² przekazują początek wersetu szerzej. Od słów „Josabowi, swemu synowi” aż do ponownego wystąpienia tych słów w VII 1 tekst S i L² wypada wskutek homoioteleutonu, czyli opuszczenia między podobnymi zakończeniami.

17. Lecz książęta, eunuchowie i lud nie słyszeli; tylko Samna, pisarz, oraz †Ijoaqem† i †Asaf, kronikarz†, ponieważ oni także byli wykonawcami sprawiedliwości, a †miła woń† Ducha była nad nimi. Lud zaś nie słyszał, gdyż Micheasz i Josab, jego syn, kazali im wyjść, kiedy mądrość tego świata została od niego odjęta i stał się jak umarły.

[Przypis translatorski] Imiona i składnia początku wersetu są niepewne. Charles rozumie „Ijoaqem” jako Joaqema/Joachima i rozważa emendację „Ijoaqem, syn Asafa”, porównując Iz 36,3. Wyrażenie „†miła woń† Ducha” jest skażone: wydawca dopuszcza, że pierwotnie mogło znaczyć „upodobanie Ducha było nad nimi”. W ostatnim zdaniu podmiotem form „od niego odjęta” i „stał się jak umarły” jest Izajasz.

Rozdział 7 – Wstępowanie przez pięć niebios

1. A widzenie, które ujrzał Izajasz, opowiedział Ezechiaszowi i Josabowi, swemu synowi, oraz Micheaszowi i pozostałym prorokom, i powiedział:

[Przypis translatorski] Od słów „Josabowi, swemu synowi” w VI 16 do ich ponownego wystąpienia tutaj tekst wersji słowiańskiej (S) i łacińskiej L² ma lukę wskutek homoioteleutonu. Tekst główny idzie za E/L¹.

2. „*W tej chwili*, gdy prorokowałem zgodnie z (usłyszanymi) słowami, które wy słyszeliście, ujrzałem anioła pełnego chwały, niepodobnego pod względem chwały do aniołów, których zwykle widywałem, lecz posiadającego taką chwałę i †rangę†, że nie potrafię opisać chwały tego anioła.

[Przypis translatorski] „*W tej chwili*” jest emendacją Charlesa. Wyraz oddany jako „†ranga†” jest oznaczony przez wydawcę jako skażony; etiopski może znaczyć „funkcja/urząd/porządek”, natomiast L² i S poświadczają sens „światło”, a L¹ „święta jasność”.

3. I chwyciwszy mnie za rękę, *uniósł mnie wzwyż*. I powiedziałem do niego: „Kim jesteś i jakie jest twoje imię, i dokąd unosisz mnie wzwyż?”. Dana mi bowiem została moc, abym z nim mówił.

[Przypis translatorski] „*Uniósł mnie wzwyż*” jest emendacją tekstu w wydaniu Charlesa.

4. I powiedział do mnie: „Gdy uniosę cię wzwyż [przez (poszczególne) stopnie] i sprawię, że ujrzysz widzenie, z powodu którego zostałem posłany, wówczas zrozumiesz, kim jestem; lecz mojego imienia nie znasz.

[Przypis translatorski] Nawias kwadratowy zachowuje oznaczenie Charlesa: „[przez (poszczególne) stopnie]” jest interpolacją; nawias okrągły oznacza uzupełnienie wydawcy.

5. Ponieważ powrócisz do tego twego ciała; lecz dokąd unoszę cię wzwyż, zobaczysz; bo w tym celu zostałem posłany”.

[Przypis translatorski] Końcowe słowa „bo w tym celu zostałem posłany” należą do pełniejszej postaci tekstu E/L¹; S i L² je pomijają.

6. I uradowałem się, ponieważ przemówił do mnie uprzejmie.

7. I powiedział do mnie: „Uradowałeś się dlatego, że przemówiłem do ciebie uprzejmie?”. I powiedział: „Zobaczysz też, jak ktoś większy ode mnie będzie mówił do ciebie uprzejmie i pokojowo”.

[Przypis translatorski] W S i L² werset ma znacznie obszerniejszą postać; Charles przyjmuje tu krótszy tekst E, zgodny z L¹.

8. I ujrzysz także †Jego Ojca, który jest większy†; bo w tym celu zostałem posłany z siódmego nieba, aby wyjaśnić ci wszystkie te rzeczy”.

[Przypis translatorski] Człon „†Jego Ojca, który jest większy†” jest w wydaniu oznaczony jako skażony. Na podstawie L¹ i S Charles proponuje sens: „kogoś znamienitszego niż sam większy”, lecz nie wprowadza tej rekonstrukcji do tekstu głównego.

9. I wstąpiliśmy do firmamentu, ja i on, i ujrzałem tam Sammaela i jego zastępy; i toczyła się tam wielka walka, a *aniołowie* Szatana zazdrościli sobie nawzajem.

[Przypis translatorski] „*Aniołowie*” jest emendacją: E ma „słowa”, co Charles uznaje za skażenie greckiego „aniołowie”; lekcję wspiera L¹. E/L¹ mają Sammaela, natomiast S, L² i Legenda grecka — Szatana.

10. I jak jest w górze, tak też jest na ziemi; podobieństwo bowiem tego, co jest w firmamencie, znajduje się tutaj na ziemi.

11. I powiedziałem do anioła (który był ze mną): „(Czym jest ta walka i) czym jest ta wzajemna zazdrość?”.

[Przypis translatorski] „(Czym jest ta walka i)” uzupełniono z L². S i L² mają pełniejszą formę pytania: „Czym jest ta walka, zazdrość i bitwa?”.

12. I powiedział do mnie: „Tak jest od czasu, gdy ten świat został uczyniony, aż do teraz; i ta walka (będzie trwała), dopóki Ten, którego ujrzysz, nie przyjdzie i nie zniszczy go”.

[Przypis translatorski] „(Będzie trwała)” jest uzupełnieniem składniowym wydawcy. S i L² dodają po „zniszczy go”: „tchnieniem Jego mocy”.

13. A potem sprawił, że wstąpiłem (do tego, co jest) ponad firmamentem, czyli do (pierwszego) nieba.

[Przypis translatorski] „(Do tego, co jest)” oraz „(pierwszego)” są uzupełnieniami redakcyjnymi; w tym miejscu Charles wyjątkowo opiera je na L²/S przeciw E/L¹.

14. I ujrzałem tam pośrodku tron, a po jego prawej i po lewej stronie byli aniołowie.

[Przypis translatorski] Charles zaznacza, że „tron” może być tu nazwą anielskiego rzędu „Tronów” (gr. thronoi), nie zwykłym siedziskiem. S i L² rozumieją wyraz zwyczajnie i dodają: „a na nim siedział anioł w wielkiej chwale”; dodatek ten może być pierwotny.

15. I (aniołowie po lewej) nie byli podobni do aniołów, którzy stali po prawej, lecz ci, którzy stali po prawej, mieli większą chwałę i wszyscy wysławiali jednym głosem; i był pośrodku tron, a ci, którzy byli po lewej, wysławiali po nich; lecz ich głos nie był taki jak głos tych po prawej ani ich wysławianie takie jak wysławianie tamtych.

[Przypis translatorski] „(Aniołowie po lewej)” uzupełniono z L¹; S i L² pomijają cały człon porównujący lewą i prawą stronę, prawdopodobnie przez homoioteleuton. Zdanie „i był pośrodku tron” pomijają S/L², lecz poświadcza je L¹. W E szyk końcowej frazy został odwrócony; przekład zachowuje porządek przyjęty przez Charlesa.

16. I zapytałem anioła, który mnie prowadził, i powiedziałem do niego: „Do kogo posyłane jest to wysławianie?”.

17. I powiedział do mnie: „(Jest ono posyłane) ku wysławianiu (Tego, który zasiada) w siódmym niebie: Tego, †który spoczywa w świętym świecie†, oraz Jego Umiłowanego; stamtąd zostałem posłany do ciebie. [Tam jest ono posyłane]”.

[Przypis translatorski] Człony w nawiasach okrągłych są uzupełnieniami wydawcy. „†Który spoczywa w świętym świecie†” jest tekstem skażonym; Charles rozważa pierwotny sens „który zamieszkuje wieczność” (por. Iz 57,15). „[Tam jest ono posyłane]” jest oznaczone jako interpolacja.

18. I znowu sprawił, że wstąpiłem do drugiego nieba. Wysokość tego nieba jest taka sama jak od nieba do ziemi [i do firmamentu].

[Przypis translatorski] „[I do firmamentu]” jest oznaczone przez Charlesa jako interpolacja: fraza sięga wprawdzie archetypu G¹ (poświadcza ją L¹), ale przeczy sensowi i brak jej w S/L².

19. I (ujrzałem tam, podobnie jak) w pierwszym niebie, aniołów po prawej i po lewej, i tron pośrodku; a ten, który zasiadał na tronie w drugim niebie, był bardziej chwalebny niż wszyscy (pozostali).

[Przypis translatorski] „(Ujrzałem tam, podobnie jak)” uzupełniono z L¹/L²/S. „(Pozostali)” jest uzupełnieniem niezbędnym do oddania porównania. Od tego miejsca L¹ nie zachowała się.

20. I wielka była chwała w drugim niebie, a wysławianie także nie było podobne do wysławiania tych, którzy byli w pierwszym niebie.

21. I upadłem na twarz, aby oddać mu pokłon, lecz anioł, który mnie prowadził, nie pozwolił mi, ale powiedział do mnie: „Nie oddawaj pokłonu ani tronowi, ani aniołowi, który należy do sześciu niebios — bo w tym celu zostałem posłany, aby cię prowadzić — dopóki nie powiem ci: „w siódmym niebie”.

[Przypis translatorski] W źródle fraza odpowiadająca „bo w tym celu” jest korygowana przez Charlesa na podstawie L²/S. Końcową konstrukcję można też rozumieć: „z wyjątkiem Tego, o którym ci powiem”; Charles wybiera jednak sens oddany w tekście głównym, wsparty Legendą grecką.

22. Ponad wszystkimi niebiosami i ich aniołami umieszczono bowiem twój tron, a także twoje szaty i twoją koronę, które ujrzysz”.

23. I uradowałem się wielką radością, że ci, którzy miłują Najwyższego i Jego Umiłowanego, później wstąpią tam za sprawą anioła Ducha Świętego.

[Przypis translatorski] S i L² przekazują ten werset w nieco odmiennej postaci; tekst główny idzie za E.

24. I uniósł mnie do trzeciego nieba, i w podobny sposób ujrzałem tych po prawej i po lewej, a pośrodku był tam tron; lecz wspomnienie tego świata jest tam niesłyszane.

[Przypis translatorski] Rękopisy a i c dodają przy tronie „i tego, który zasiadał”, czego brak w b, L² i S. „Wspomnienie” ma tu praktycznie sens „imię”; dosłownie ostatni człon znaczy, że nie jest ono tam „nazywane/wymieniane”.

25. I powiedziałem do anioła, który był ze mną — chwała mojego wyglądu ulegała bowiem przemianie, gdy kolejno wstępowałem do każdego nieba —: „Nic z próżności tamtego świata nie jest tutaj wymieniane”.

[Przypis translatorski] L²/S mają nieco inny szyk. E ma „chwała mojego wyglądu”, natomiast S/L²: „chwała mojego ducha”.

26. I odpowiedział mi, mówiąc: „Nic nie jest wymieniane z powodu jego słabości, a z tego, co się czyni, nic nie jest tam ukryte”.

27. I chciałem dowiedzieć się, jak jest to wiadome, a on odpowiedział mi, mówiąc: „Gdy uniosę cię do siódmego nieba, skąd zostałem posłany, do tego, co jest ponad nimi, wtedy poznasz, że nic nie jest ukryte przed tronami ani przed tymi, którzy mieszkają w niebiosach, ani przed aniołami”. A wysławianie, którym wysławiali, oraz chwała tego, który zasiadał na tronie, były wielkie; i chwała aniołów po prawej i po lewej przewyższała chwałę nieba, które było pod nimi.

[Przypis translatorski] S i L² są w wersecie 27 bardzo uszkodzone; tekst E wspiera Legenda grecka. „Trony” można rozumieć jako nazwę anielskiego rzędu.

28. I znowu uniósł mnie do czwartego nieba, a wysokość od trzeciego do czwartego nieba była większa niż od ziemi do firmamentu.

29. I tam znowu ujrzałem tych, którzy byli po prawej, i tych, którzy byli po lewej, a ten, który zasiadał na tronie, był pośrodku; i tam także wysławiali.

[Przypis translatorski] Charles zaznacza, że słowa o „tym, który zasiadał na tronie” mogą być interpolacją skryby, który nie rozumiał technicznego znaczenia „tronu” jako rzędu anielskiego.

30. A wysławianie i chwała aniołów po prawej były większe niż tych po lewej.

[Przypis translatorski] Wersety 29–30 są pominięte w L² wskutek homoioteleutonu.

31. I znowu chwała tego, który zasiadał na tronie, była większa niż aniołów po prawej, a ich chwała przewyższała chwałę tych, którzy byli niżej.

32. I uniósł mnie do piątego nieba.

[Przypis translatorski] S i L² mają tu: „wstąpiłem”. Wersety 32–36 są w S/L² bardzo uszkodzone.

33. I znowu ujrzałem tych po prawej i po lewej oraz tego, który zasiadał na tronie, posiadającego większą chwałę niż ci z czwartego nieba.

34. A chwała tych po prawej była większa niż tych po lewej [od trzeciego do czwartego].

[Przypis translatorski] „[Od trzeciego do czwartego]” jest oznaczone przez Charlesa jako zakłócająca tok interpolacyjna glosa.

35. A chwała tego, który był na tronie, była większa niż chwała aniołów po prawej.

[Przypis translatorski] Werset 35 jest całkowicie pominięty w S i L².

36. A ich wysławianie było bardziej chwalebne niż wysławianie czwartego nieba.

37. I wysławiałem Tego, który nie jest nazwany, oraz Jednorodzonego, który mieszka w niebiosach, którego imienia nie zna żadne ciało, który obdarzył poszczególne niebiosa taką chwałą, który pomnaża chwałę aniołów i czyni jeszcze wspanialszą chwałę Tego, który zasiada na tronie.

[Przypis translatorski] S i L² przekazują tutaj tekst szeroko odmienny. Określenie „Jednorodzony” nie występuje w tym miejscu w S/L², lecz pojawia się w VIII 7 (S) oraz VIII 25 (S i L²).

Rozdział 8 – Chwała szóstego nieba i zapowiedź siódmego

1. I znowu uniósł mnie w przestworze szóstego nieba, i ujrzałem taką chwałę, jakiej nie widziałem w pięciu niebiosach.

[Przypis translatorski] S i L² mają „wielką chwałę” oraz, zamiast „w pięciu niebiosach”, „w piątym niebie”. Tekst główny idzie za E.

2. *Ujrzałem bowiem* aniołów posiadających wielką chwałę.

[Przypis translatorski] „*Ujrzałem bowiem*” jest emendacją Charlesa na podstawie S i L². Rękopisy etiopskie mają sens „gdy wstąpiłem” i łączą te słowa z w. 1; S i L² dodają na końcu wersetu dodatkowy człon.

3. A wysławianie tam było święte i cudowne.

4. I powiedziałem do anioła, który mnie prowadził: „Czym jest to, co widzę, mój panie?”.

5. A on powiedział: „Nie jestem twoim panem, lecz twoim współsługą”.

[Przypis translatorski] Wyraz oddany jako „współsługa” może zwykle znaczyć także „towarzysz”, lecz Charles rozumie go tutaj w sensie gr. σύνδουλος, zgodnie z paralelą w Legendzie greckiej.

6. I znowu zapytałem go, mówiąc do niego: „Dlaczego nie ma anielskich współsług (po lewej)?”.

[Przypis translatorski] Dosłownie wyrażenie odpowiada sensowi „współsług aniołów”. „(Po lewej)” jest uzupełnieniem redakcyjnym.

7. I powiedział: „Od szóstego nieba nie ma już *aniołów* po lewej ani tronu ustawionego pośrodku, lecz (są oni kierowani) mocą siódmego nieba, gdzie mieszka Ten, który nie jest nazwany, oraz Wybrany, którego imię nie zostało oznajmione i którego imienia żadne z niebios nie może poznać.

[Przypis translatorski] „*Aniołów*” jest emendacją; rękopisy etiopskie mają lekcję odpowiadającą „i wzwyż”. „(Są oni kierowani)” uzupełnia Charles na podstawie L² i S. S ma w miejscu „Wybranego” określenie „Jego Jednorodzony Syn”, L² zaś „Syn Boży”; dalszy człon o niepoznawalnym imieniu należy do pełniejszej recenzji E/G¹.

8. On bowiem jest jedynym, na którego głos odpowiadają wszystkie niebiosa i trony. Dlatego otrzymałem moc i zostałem posłany, aby unieść cię tutaj, abyś ujrzał tę chwałę,

[Przypis translatorski] S i L² mają w pierwszym członie „aniołowie” zamiast bardziej szczegółowego „trony”. Słowa odpowiadające „dlatego otrzymałem moc i” należą do pełniejszej recenzji E/G¹.

9. i abyś ujrzał Pana wszystkich tych niebios i tych tronów,

10. przechodzącego (kolejne) przemiany, aż stanie się podobny do twojej postaci i podobieństwa”.

[Przypis translatorski] S i L² pomijają werset 10 i inaczej kształtują werset 9. Charles zaznacza, że w. 10 antycypuje opis zstępowania i przemian Umiłowanego w rozdziale X.

11. Zaprawdę mówię ci, Izajaszu: żaden człowiek, który ma powrócić do ciała tamtego świata, nie wstąpił ani nie widział tego, co ty widzisz, ani nie pojął tego, co ty pojąłeś i co jeszcze ujrzysz.

[Przypis translatorski] Charles przestawia w tym wersecie kolejność czasowników na podstawie Legendy greckiej oraz porządku poświadczonego przez S, aby „widział” odpowiadało „temu, co widzisz”, a „pojął” — „temu, co pojąłeś i co ujrzysz”.

12. Tobie bowiem pozwolono, w udziale Pana, przyjść tutaj [a stamtąd pochodzi moc szóstego nieba i przestworza]”.

[Przypis translatorski] „W udziale Pana” oznacza: przez uczestnictwo w udziale Pana. E dodaje w części rękopisów „w udziale krzyża”, co Charles uznaje za wtórną glosę. Człon w nawiasie kwadratowym wydawca uważa za interpolację etiopskiego skryby opartą na VIII 7.

13. I wysławiałem mojego Pana chwałą za to, że przez Jego udział dane mi było przyjść tutaj.

[Przypis translatorski] S i L² mają w końcu wersetu inne czasowniki („odchodzę” / „idę”); tekst główny zachowuje brzmienie E przyjęte przez Charlesa.

14. I powiedział: „Posłuchaj więc ponadto także tego od swego współsługi: gdy z ciała, z *woli Boga*, wstąpisz tutaj, wtedy otrzymasz szatę, którą widzisz, a podobnie ujrzysz inne policzone szaty złożone (tam),

[Przypis translatorski] „*Woli Boga*” jest emendacją Charlesa; rękopisy etiopskie przekazują w tym miejscu skażone, rozbieżne brzmienie. S i L² pomijają wprowadzające słowa „Posłuchaj… od swego współsługi”. Człon „którą widzisz… ujrzysz” jest również pominięty w S i L². „(Tam)” jest uzupełnieniem wydawcy.

15. a wtedy staniesz się równy aniołom siódmego nieba”.

16. I uniósł mnie do szóstego nieba, a nie było tam (aniołów) po lewej ani tronu pośrodku, lecz wszyscy mieli jeden wygląd, a ich (moc) wysławiania była równa.

[Przypis translatorski] S i L² mają „nie było aniołów ani po prawej, ani po lewej”, lecz Charles uznaje tekst E za właściwy w świetle VIII 7. Zdanie o jednym wyglądzie aniołów porównuje ze słowiańską Księgą Henocha XIX 1.

17. I (moc) została dana także mnie, i również ja wysławiałem wraz z nimi, a także ów anioł; i nasze wysławianie było podobne do ich wysławiania.

[Przypis translatorski] S i L² przekazują drobne warianty tego wersetu; „(moc)” jest uzupełnieniem składniowym zgodnym z tekstem Charlesa.

18. I tam wszyscy †nazywali pierwotnego Ojca† i Jego Umiłowanego, Chrystusa, oraz Ducha Świętego, wszyscy jednym głosem.

[Przypis translatorski] Człon „†nazywali pierwotnego Ojca†” jest tekstowo skażony. Charles proponuje emendację zgodną z S i L²: „wysławiali Ojca wszystkich”. Rękopis c pomija „pierwotnego”. Tytuł „Chrystus” jest nieobecny w S i L², lecz Charles wiąże go z recenzją G¹; wariant rękopisów etiopskich ma także „Umiłowany” / „Jego Umiłowany”.

19. A (ich głos) nie był podobny do głosu aniołów w pięciu niebiosach,

[Przypis translatorski] S i L² mają tu, prawdopodobnie trafniej, liczbę pojedynczą: „w piątym niebie”. „(Ich głos)” jest uzupełnieniem składniowym.

20. [Ani do ich mowy], lecz głos był tam inny i było tam wiele światła.

[Przypis translatorski] „[Ani do ich mowy]” Charles oznacza jako dublet i interpolację; S i L² pomijają ten człon.

21. I wtedy, gdy byłem w szóstym niebie, uznałem światło, które widziałem w pięciu niebiosach, za samą ciemność.

[Przypis translatorski] S i L² mają „w piątym niebie”. Charles zaznacza, że etiopska forma może być także oddana jako „tamto światło”, lecz wybiera zwykłą wartość rodzajnika greckiego odzwierciedlonego w etiopskim.

22. I uradowałem się i wysławiałem Tego, który obdarzył takimi światłami tych, którzy oczekują Jego obietnicy.

[Przypis translatorski] L² ma „taką radością”, S — „takimi rzeczami”; S i L² mają również „otrzymują Jego miłosierdzie” zamiast „oczekują Jego obietnicy”.

23. I prosiłem anioła, który mnie prowadził, abym odtąd nie wracał do cielesnego świata.

24. Zaprawdę mówię wam, Ezechiaszu i Josabie, mój synu, i Micheaszu, że tutaj jest wielka ciemność.

[Przypis translatorski] S i L² pomijają wymienione w tym wersecie imiona własne. Zdanie jest bezpośrednim zwrotem Izajasza do słuchaczy jego relacji.

25. A anioł, który mnie prowadził, poznał to, co pomyślałem, i powiedział: „Jeżeli radujesz się tym światłem, o ileż bardziej będziesz się radował, gdy w siódmym niebie ujrzysz światło, gdzie jest Pan i Jego Umiłowany [skąd zostałem posłany, Ten, który w tym świecie ma być nazwany „Synem”.

[Przypis translatorski] S i L² pomijają słowa odpowiadające „poznał to, co pomyślałem”. Zamiast „Pan i Jego Umiłowany” mają „niebiański Ojciec i Jego Jednorodzony Syn”. Nawias kwadratowy rozpoczyna tutaj interpolację, która według Charlesa biegnie przez początek w. 26; brak jej w S i L² i zakłóca składnię kontekstu.

26. Nie został (jeszcze) objawiony Ten, który ma być w świecie podlegającym zepsuciu] — oraz szaty, i trony, i korony, które są złożone dla sprawiedliwych, dla tych, którzy ufają temu Panu, który zstąpi w twojej postaci. Światło bowiem, które jest tam, jest wielkie i cudowne.

[Przypis translatorski] Pierwszy człon do zamknięcia nawiasu kwadratowego należy do interpolacji rozpoczętej w VIII 25. „(Jeszcze)” jest uzupełnieniem wydawcy. Charles uważa interpolację za prawdopodobne dzieło etiopskiego skryby; po jej usunięciu wersety 25–26 tworzą spójne zdanie o świetle, szatach, tronach i koronach w siódmym niebie.

27. A co do tego, że nie chcesz powrócić do ciała: twoje dni nie zostały jeszcze dopełnione, abyś mógł przyjść tutaj”.

28. A gdy to usłyszałem, zasmuciłem się, lecz on powiedział: „Nie smuć się”.

[Przypis translatorski] „(To)” jest w tekście Charlesa uzupełnieniem redakcyjnym. Werset 28 zamyka rozdział VIII; rozdział IX rozpoczyna wejście Izajasza w przestworze siódmego nieba.

Rozdział 9 – Siódme niebo, Umiłowany i Wielka Chwała

1. I wprowadził mnie w przestworze siódmego nieba, a ponadto usłyszałem głos mówiący: „Jak daleko wstąpi ten, który przebywa *w ciele*?”. I zląkłem się i zadrżałem.

[Przypis translatorski] „*W ciele*” jest emendacją Charlesa. E ma skażoną lekcję „wśród obcych”; S, L² oraz Legenda grecka poświadczają sens „w ciele”.

2. A *gdy drżałem, oto* *usłyszałem* stamtąd inny głos, „posłany i” mówiący: „Świętemu Izajaszowi wolno wstąpić tutaj, gdyż tutaj jest jego szata”.

[Przypis translatorski] Tekst E jest w tym miejscu skażony i został przez Charlesa emendowany. „Stamtąd” oznacza w jego interpretacji „z góry”, tj. z siódmego nieba; pierwszy głos pochodzi z szóstego nieba. Człon odpowiadający „posłany i” należy do pełniejszej recenzji tekstu.

3. I zapytałem anioła, który był ze mną, „i powiedziałem”: „Kim jest ten, który mi zabronił, i kim jest ten, który *pozwolił* mi wstąpić?”.

[Przypis translatorski] „*Pozwolił*” jest emendacją; E ma dosłownie „zwrócił się do [mnie]”, co Charles uznaje za błędne oddanie greckiego. Werset jest poświadczony także w Legendzie greckiej.

4. I powiedział do mnie: „Ten, który ci zabronił, jest tym, który *stoi nad* wysławianiem szóstego nieba.

[Przypis translatorski] „*Stoi nad*” jest emendacją Charlesa; niepoprawiony tekst ma sens „na którym jest”.

5. A Ten, który *pozwolił* ci [wstąpić], to „twój Pan Bóg, Pan Chrystus, który w świecie będzie nazwany «Jezusem»”, lecz Jego imienia nie możesz usłyszeć, dopóki nie wstąpisz poza swoje ciało”.

[Przypis translatorski] S i L² mają w pierwszym członie „Syn Boży”, a nie pełniejszą formułę E. Charles podkreśla, że „Jego imię” nie oznacza ziemskiego imienia Jezus, lecz tajemne imię niebiańskie. „[Wstąpić]” jest uzupełnieniem składniowym w przekładzie polskim.

6. I uniósł mnie do siódmego nieba, a ujrzałem tam cudowne światło i niezliczonych aniołów.

7. I tam ujrzałem wszystkich sprawiedliwych „od czasów Adama”.

8. I tam ujrzałem świętego Abla i wszystkich sprawiedliwych.

9. I tam ujrzałem Henocha i wszystkich, którzy byli z nim, zdjętych z szat ciała; ujrzałem ich w ich szatach świata górnego, a byli „jak aniołowie”, stojąc tam w wielkiej chwale.

[Przypis translatorski] Wersety 7–10 są znacznie uboższe w S i L²; pełniejszy tekst E znajduje częściowe potwierdzenie w Legendzie greckiej. S i L² pomijają m.in. określenie „jak aniołowie”.

10. Lecz nie siedzieli na swoich tronach ani nie mieli na sobie koron chwały.

11. I zapytałem anioła, który był ze mną: „Jak to jest, że otrzymali szaty, lecz nie mają tronów ani koron?”.

[Przypis translatorski] S i L² mają zamiast „anioła, który był ze mną” krótsze „i powiedziałem”. Charles zaznacza również, że dalszy tekst odpowiedzi w E jest bardzo trudny i wymaga przywrócenia kolejności zdań.

12. I powiedział do mnie:

[Przypis translatorski] W wydaniu Charlesa numery 12 i 13 są drukowane łącznie jako „12, 13”. Rozdzielono je tutaj jedynie typograficznie: w. 12 zachowuje formułę wprowadzającą, a w. 13 całą odpowiedź, bez przenoszenia lub dopisywania treści.

13. „Koron i tronów chwały nie otrzymują, dopóki Umiłowany nie zstąpi w postaci, w której ujrzysz Go zstępującego „[zstąpi, powiadam] do świata w dniach ostatecznych — Pan, który będzie nazwany Chrystusem”. Niemniej oni „widzą i” wiedzą, czyje będą trony i czyje korony, gdy On zstąpi i zostanie uczyniony w waszej postaci, „i będą sądzić, że jest ciałem i jest człowiekiem”.

[Przypis translatorski] Charles przywraca w w. 12–13 kolejność zdań, którą jego zdaniem zaburzył skryba etiopski. S i L² są tu pomocne, choć także nie w pełni zgodne. Człon „[zstąpi, powiadam]” jest w tekście źródłowym ujęty w nawias kwadratowy; frazy o „dniach ostatecznych” i o uznaniu Go za ciało i człowieka są nieobecne w S i L², lecz Charles uznaje je za pierwotne na podstawie Legendy greckiej.

14. A bóg tamtego świata wyciągnie *swą rękę przeciw Synowi*, i ukrzyżują Go na drzewie, i *zabiją* Go, nie wiedząc, kim On jest.

[Przypis translatorski] „*Swą rękę przeciw Synowi*” jest emendacją Dillmanna przyjętą przez Charlesa. „*Zabiją*” jest emendacją Charlesa na podstawie S i L²; rękopisy E mają w tym miejscu inną kolejność i lekcję „położą na Nim ręce”.

15. I w ten sposób Jego zstąpienie, „jak ujrzysz, będzie ukryte nawet przed niebiosami, tak iż nie będzie wiadomo, kim On jest”.

16. A gdy ograbi anioła śmierci, wstąpi trzeciego dnia, [i pozostanie w tamtym świecie pięćset czterdzieści pięć dni].

[Przypis translatorski] Wersety 15–17 w E różnią się bardzo mocno od S i L². Te ostatnie przekazują m.in. zstąpienie do Hadesu, pokonanie „księcia śmierci” i zmartwychwstanie trzeciego dnia. Zdanie w nawiasie kwadratowym o 545 dniach jest nieobecne w S i L² i Charles uznaje je za wtórne wtargnięcie do greckiego tekstu.

17. I wtedy wielu spośród sprawiedliwych wstąpi z Nim; ich duchy nie otrzymują swych szat, dopóki „Pan Chrystus” nie wstąpi, i oni wstąpią z Nim.

[Przypis translatorski] Charles rozumie pierwsze „wstąpi” w świetle S i L² jako wstąpienie sprawiedliwych z Hadesu, choć obecna forma E może sugerować wstąpienie z ziemi do nieba po zmartwychwstaniu. S i L² pomijają „Pan Chrystus” i dodają na końcu wzmiankę o posłaniu głosicieli na cały świat oraz o wstąpieniu do niebios.

18. Wtedy istotnie otrzymają swoje [szaty i] trony i korony, gdy On wstąpi do „siódmego” nieba.

[Przypis translatorski] Charles uważa słowa „[szaty i]” za wtórne i zaleca ich opuszczenie za S i L², ponieważ sprawiedliwi z w. 11–13 już posiadają szaty; w tekście głównym zachowano jednak nawias kwadratowy wydania.

19. I powiedziałem mu to, o co pytałem go w trzecim niebie:

20. „*Pokaż mi, jak* wszystko, co dzieje się w tamtym świecie, staje się tutaj wiadome”.

[Przypis translatorski] „*Pokaż mi, jak*” jest emendacją Charlesa zgodną z S i L². Rękopisy E mają w tym miejscu „I powiedział do mnie”.

21. A gdy jeszcze z nim rozmawiałem, oto jeden z aniołów, którzy stali blisko, chwalebniejszy niż chwała owego anioła, który uniósł mnie ze świata,

22. ukazał mi księgę, [lecz nie taką jak księga tego świata], i otworzył ją. Księga była zapisana, lecz nie tak jak księga tego świata. I dał mi ją, a ja ją przeczytałem; i oto zapisane były w niej czyny dzieci Izraela oraz czyny tych, których *ja* (nie) znam, mój synu Josabie.

[Przypis translatorski] Człon „[lecz nie taką jak księga tego świata]” jest pominięty w S i L² i Charles uważa go za dublet. E ma w jednym miejscu liczbę mnogą „księgi”. „Dzieci Izraela” odpowiada E; S i L² mają „Jerozolimy”. „*Ja* (nie) znam” jest emendacją za S; rękopisy E mają „których ty znasz”.

23. I powiedziałem: „Zaprawdę, w siódmym niebie nie ma niczego ukrytego z tego, co dzieje się w tym świecie”.

[Przypis translatorski] S i L² dodają po tym wersecie obszerniejszą identyfikację Michała jako wielkiego anioła modlącego się za ludzkość; Charles przypisuje tę wzmiankę drugiej recenzji greckiej i nie włącza jej do tekstu E/G¹.

24. I ujrzałem tam wiele złożonych szat, i wiele tronów, i wiele koron.

25. I powiedziałem do anioła: „Czyje są te szaty, trony i korony?”.

26. I powiedział do mnie: „Te szaty otrzyma wielu z tamtego świata, wierząc w słowa Tego, „który będzie nazwany”, jak ci powiedziałem, „i będą przestrzegać tych rzeczy, i wierzyć w nie, i wierzyć w Jego krzyż; dla nich *te* są złożone”.

[Przypis translatorski] L² i S mają czasowniki mogące znaczyć „utracą / będą pozbawieni” zamiast „otrzymają”; Charles uważa jednak, że taka lekcja nie odpowiada pytaniu w w. 25. S i L² mają lepiej uformowane „o którym ci powiedziałem”. „*Te*” jest emendacją; rękopisy E mają różne, niejasne lekcje końca zdania.

27. I ujrzałem Pewnego stojącego, którego chwała przewyższała chwałę wszystkich, a Jego chwała była wielka „i cudowna”.

[Przypis translatorski] Wersety 27–32 opisują według Charlesa wizję i kult Umiłowanego. S i L² przekazują w. 27 w krótszej formie.

28. A „gdy Go ujrzałem”, wszyscy sprawiedliwi, których widziałem, „a także aniołowie, których widziałem”, przyszli do Niego. „I Adam, i Abel, i Set, i wszyscy sprawiedliwi najpierw zbliżyli się” i oddali Mu pokłon, i wszyscy wysławiali Go jednym głosem, „a także ja sam wysławiałem wraz z nimi”, a moje wysławianie było jak ich wysławianie.

[Przypis translatorski] S i L² pomijają m.in. wzmiankę o aniołach oraz imiona Adam, Abel i Set; Charles zachowuje pełniejszy tekst E. Końcowe zdanie ma warianty w S i L² dotyczące tego, czy porównywane jest wysławianie, czy głos.

29. A potem wszyscy aniołowie zbliżyli się, oddali pokłon i wysławiali.

[Przypis translatorski] S i L² mają w tym miejscu wyraźną wzmiankę o Michale, który zbliża się i oddaje pokłon wraz ze wszystkimi aniołami.

30. I *ja* zostałem (ponownie) przemieniony i stałem się jak anioł.

[Przypis translatorski] Charles emenduje E za S i L². Rękopisy E mają „On [tj. Chrystus] został przemieniony”, lecz wydawca uznaje, że w kontekście chodzi o ponowną przemianę Izajasza.

31. I wtedy anioł, który mnie prowadził, powiedział do mnie: „Oddaj pokłon Temu”. I oddałem pokłon i wysławiałem.

[Przypis translatorski] S i L² dodają do rozkazu „i wysławiaj”, co Charles uważa za prawdopodobnie poprawne, lecz nie wprowadza tego do tekstu głównego.

32. I anioł powiedział do mnie: „To jest Pan wszystkich wysławień, które widziałeś”.

33. A gdy *on* jeszcze mówił, ujrzałem innego Chwalebnego, który był do Niego podobny, i sprawiedliwi zbliżyli się, oddali pokłon i wysławiali, a ja wysławiałem razem z nimi. Lecz *moja* chwała nie została przemieniona zgodnie z ich postacią.

[Przypis translatorski] „*On*” jest poprawką Charlesa za S; E ma błędne „ja”. S i L² dodają po „podobny” słowa „we wszystkim”. „*Moja*” jest emendacją Charlesa: E, a także S i L², mają „Jego”, co wydawca uważa za pierwotny błąd, ponieważ dalszy kontekst dotyczy stopnia przemiany Izajasza.

34. A potem aniołowie zbliżyli się i oddali Mu pokłon.

[Przypis translatorski] S dodaje tutaj polecenie anioła: „Oddaj Mu pokłon i wysławiaj”, po którym następuje odpowiedź Izajasza; L² zachowuje tylko ostatnie zdanie tej dodatniej tradycji.

35. I ujrzałem Pana oraz drugiego anioła, i stali.

36. A drugi, którego ujrzałem, był po lewej stronie mojego Pana. I zapytałem: „Kim jest ten?”. A on powiedział do mnie: „Oddaj Mu pokłon, gdyż jest aniołem Ducha Świętego, który *przemawia* w tobie i w pozostałych sprawiedliwych”.

[Przypis translatorski] „*Przemawia*” jest lekcją S i L² przyjętą przez Charlesa zamiast E „przemówił”. Epifaniusz zachował obszerniejszą formę tradycji, w której Umiłowany stoi po prawej, a Duch Święty po lewej; Charles uważa ją za możliwie bliższą utraconemu archetypowi greckiemu.

37. I ujrzałem Wielką Chwałę, oczy mojego ducha były otwarte, lecz potem nie mogłem już patrzeć; nie mógł też anioł, który był ze mną, ani wszyscy aniołowie, których widziałem oddających pokłon mojemu Panu.

[Przypis translatorski] S i L² przekazują inną myśl: według nich Izajasz w ogóle nie widzi Boga. Charles odrzuca tę lekcję wobec w. 39 i rozumie E tak, że Izajasz ujrzał Wielką Chwałę przez chwilę, lecz nie mógł jej oglądać trwale.

38. Lecz ujrzałem sprawiedliwych oglądających z wielką mocą chwałę Tego.

39. I mój Pan zbliżył się do mnie, a także anioł Ducha, „i On powiedział: «Zobacz, jak dano ci oglądać Boga, i ze względu na ciebie dana jest moc aniołowi, który jest z tobą»”.

40. I ujrzałem, jak mój Pan i anioł Ducha oddawali pokłon, a obaj razem wysławiali „Boga”.

41. A potem wszyscy sprawiedliwi „zbliżyli się i” oddali pokłon.

42. I aniołowie „zbliżyli się i” oddali pokłon, i wszyscy aniołowie wysławiali.

[Przypis translatorski] W w. 41–42 rękopisy a i c mają po wzmiance o pokłonie dodatkowe powtórzenie „i wszyscy sprawiedliwi”. S i L² wprowadzają tutaj również wzmiankę o Michale, podobnie jak w w. 23 i 29.

Rozdział 10 – Polecenie zstąpienia i ukryte przejście przez niebiosa

1. I wtedy usłyszałem głosy i wysławianie, które słyszałem w każdym z sześciu niebios, wstępujące *i słyszane* tam:

[Przypis translatorski] „*I słyszane*” należy do emendowanego przez Charlesa brzmienia wersetu na podstawie L². E ma sens: „które słyszałem wstępujące tutaj” albo „gdy wstępowałem tutaj”.

2. I wszystkie „były posyłane wzwyż do owego Chwalebnego”, którego chwały nie mogłem oglądać.

[Przypis translatorski] Charles odsyła przy tym obrazie do VII 16–17, gdzie mowa o wznoszeniu się wysławiania z niższych niebios.

3. „I ja sam słyszałem i oglądałem wysławianie (które było) Mu oddawane.

4. A Pan i anioł Ducha oglądali wszystko i słyszeli wszystko”.

5. A wszystkie wysławiania, które są posyłane wzwyż z sześciu niebios, są nie tylko słyszane, lecz także widziane.

6. I „usłyszałem” anioła, „który mnie prowadził, i” powiedział: „To jest Najwyższy ponad wysokimi, mieszkający w świętym świecie i spoczywający pośród swoich świętych, który przez Ducha Świętego, przez wargi sprawiedliwych, będzie nazwany «Ojcem Pana»”.

[Przypis translatorski] S i L² mają krócej: „I anioł powiedział do mnie”. Określenie „Najwyższy ponad wysokimi… spoczywający pośród swoich świętych” Charles wiąże z Iz 57,15. W miejscu „będzie nazwany” L² i S mają „będzie wysławiany”.

7. I usłyszałem głos Najwyższego, „Ojca mojego Pana”, mówiącego do mojego Pana, „Chrystusa, który będzie nazwany Jezusem”:

[Przypis translatorski] Formuła „Chrystusa, który będzie nazwany Jezusem” jest pominięta w S i L², lecz Charles nie uważa jej za interpolację; wskazuje na jej obecność w Legendzie greckiej oraz na paralelne IX 5, 13 i 17.

8. „Wyjdź i zstąp przez wszystkie niebiosa, i zstąpisz do «firmamentu i» tamtego świata; zstąpisz do anioła w Szeolu, «lecz do Haguel nie pójdziesz».

[Przypis translatorski] „Anioł w Szeolu” jest według Charlesa aniołem śmierci, por. IX 16. Haguel objaśnia on jako Abaddon albo Gehennę, ostateczną siedzibę zatraconych.

9. I staniesz się podobny do podobieństwa wszystkich, którzy są w pięciu niebiosach.

10. „I będziesz baczył, aby stać się podobnym do postaci aniołów firmamentu [a także aniołów, którzy są w Szeolu]”.

[Przypis translatorski] Człon „[a także aniołów, którzy są w Szeolu]” Charles ujmuje w nawias kwadratowy. S i L² go pomijają; wydawca uważa, że rozpoznanie Chrystusa przez aniołów Szeolu byłoby trudne do pogodzenia z motywem uwolnienia dusz bez rozpoznania Go.

11. I żaden z aniołów tamtego świata nie pozna, „że Ty jesteś wraz ze Mną Panem siedmiu niebios i ich aniołów.

[Przypis translatorski] S i L² pomijają słowa „że Ty jesteś wraz ze Mną Panem siedmiu niebios i ich aniołów”, lecz Charles uznaje je za pierwotne, wskazując na Legendę grecką. Porównuje też 1 Kor 2,8.

12. I nie poznają, że Ty jesteś ze Mną, *dopóki* donośnym *głosem* nie wezwę (do) niebios i ich aniołów, i ich świateł, aż do szóstego nieba, abyś „osądził i zniszczył” †książąt† i aniołów „i bogów” tamtego świata oraz świat, nad którym oni panują;

[Przypis translatorski] Werset 12 jest tekstowo trudny. Charles emenduje jego początek; S i L² opuszczają obszerny człon o wezwaniu niebios. Przy „†książąt†” wydawca zaleca liczbę pojedynczą „księcia”, zgodnie z S i L². Człon „oraz świat, nad którym oni panują” jest pominięty w S i L², lecz ma paralelę w Legendzie greckiej.

13. gdyż zaparli się Mnie i powiedzieli: «My sami jesteśmy i poza nami nie ma nikogo».

[Przypis translatorski] Legenda grecka dodaje w tej formule „bogami”, natomiast S i L² wspierają krótsze brzmienie E przyjęte w tekście głównym.

14. A potem od *aniołów* śmierci wstąpisz na swoje miejsce i nie będziesz przemieniał się w każdym niebie, lecz w chwale wstąpisz i zasiądziesz po mojej prawicy.

[Przypis translatorski] „*Aniołów* śmierci” jest emendacją z lekcji „bogów śmierci”; Charles wskazuje, że analogiczna korekta jest potrzebna również w IX 14. L² pomija część zdania, S zachowuje odpowiadający mu sens.

15. I wtedy książęta i moce †tamtego świata† oddadzą Ci pokłon”.

[Przypis translatorski] Charles uznaje słowa „†tamtego świata†” za skażone. Na podstawie L², S i Legendy greckiej rekonstruuje sens raczej jako „aniołowie i wszystkie zwierzchności”; L² i S dodają rozwinięcie o tych, którzy są w niebie, na ziemi i pod ziemią.

16. Te rozkazy usłyszałem, gdy Wielka Chwała dawała je mojemu Panu.

[Przypis translatorski] Legenda grecka ma w tym miejscu liczbę pojedynczą „ten rozkaz”; w S występuje odmienna forma zaimkowa.

17. I †tak† ujrzałem mojego Pana wychodzącego z siódmego nieba do szóstego nieba.

[Przypis translatorski] „†Tak†” jest miejscem niepewnym; L² i S mają „wtedy”, a Legenda grecka odpowiada formułą „po tych rzeczach”.

18. A anioł, który mnie prowadził [z tego świata był ze mną i], powiedział do mnie: „Zrozum, Izajaszu, i zobacz, jak *ukaże się* przemiana i zstąpienie Pana.

[Przypis translatorski] Słowa „[z tego świata był ze mną i]” Charles ujmuje w nawias kwadratowy, ponieważ brak ich w S i L². „*Ukaże się*” jest emendacją; inne świadectwa mają sens „abyś zobaczył / abyś poznał, czym jest przemiana i zstąpienie Pana”.

19. I ujrzałem, a gdy aniołowie Go zobaczyli, „wtedy ci w szóstym niebie” wysławiali Go i wielbili; nie przemienił się bowiem według postaci tamtejszych aniołów, „i wysławiali Go”, a ja także wysławiałem wraz z nimi.

20. I ujrzałem, gdy zstąpił do piątego nieba, że w piątym niebie uczynił siebie podobnym do postaci tamtejszych aniołów, a oni nie wysławiali Go (ani nie oddawali Mu pokłonu), gdyż Jego postać była podobna do ich postaci.

[Przypis translatorski] Słowa „(ani nie oddawali Mu pokłonu)” Charles dodaje na podstawie Legendy greckiej; poświadczają je również S i L², dlatego uważa je za należące do wcześniejszej postaci tekstu.

21. I potem zstąpił do czwartego nieba i uczynił siebie podobnym do postaci tamtejszych aniołów.

22. A „gdy Go ujrzeli”, nie wysławiali Go „ani Go nie wielbili”, gdyż Jego postać była podobna do ich postaci.

23. I znowu ujrzałem, gdy zstąpił do trzeciego nieba, „i uczynił siebie podobnym do postaci aniołów w trzecim niebie.

[Przypis translatorski] Charles zauważa, że wersety 23–28 są w S i L² tylko krótko streszczone; od tego miejsca Legenda grecka, poza nielicznymi zwrotami, przestaje dostarczać równoległego świadectwa.

24. A ci, którzy strzegli bramy (trzeciego) nieba, zażądali hasła, i Pan podał je im, aby nie został rozpoznany. A gdy Go ujrzeli, nie wysławiali Go ani nie wielbili, gdyż Jego postać była podobna do ich postaci.

[Przypis translatorski] Jeden rękopis E pomija początkowy człon wersetu. Słowo oddane przez Charlesa jako „hasło” ma w L² odpowiednik „character”, a w S „signa”; wydawca dopuszcza, że pierwotnym sensem mógł być „znak”.

25. I znowu ujrzałem, gdy zstąpił” do drugiego nieba, „i znowu podał tam hasło; ci, którzy strzegli bramy, przystąpili do żądania, a Pan do podania go.

26. I ujrzałem, gdy uczynił siebie podobnym do postaci aniołów w drugim niebie; i ujrzeli Go, a nie wysławiali Go, gdyż Jego postać była podobna do ich postaci.

27. I znowu ujrzałem, gdy zstąpił” do pierwszego nieba, „i tam także podał hasło tym, którzy strzegli bramy, i uczynił siebie podobnym do postaci aniołów, którzy byli po lewej stronie owego tronu”, a oni ani Go nie wysławiali, ani nie wielbili, gdyż Jego postać była podobna do ich postaci.

28. Mnie zaś nikt o nic nie pytał ze względu na anioła, który mnie prowadził.

29. I znowu zstąpił do firmamentu, „gdzie mieszka władca tego świata”, i podał hasło „tym po lewej stronie”, a Jego postać była podobna do ich postaci; i nie wysławiali Go tam, „lecz zazdrościli sobie nawzajem i walczyli, gdyż tutaj istnieje moc zła i zazdrości o rzeczy błahe”.

[Przypis translatorski] „Gdzie mieszka władca tego świata” jest również w S, natomiast L² opuszcza ten zwrot.

30. I ujrzałem, gdy zstąpił „i uczynił siebie podobnym” do aniołów powietrza, i był jak jeden z nich.

[Przypis translatorski] Charles odróżnia tutaj „aniołów powietrza” od aniołów firmamentu z w. 29; por. także VII 9–10.

31. I nie podał żadnego hasła, „gdyż jeden rabował drugiego i zadawał mu gwałt”.

[Przypis translatorski] Według Charlesa w powietrzu wszystko znajduje się w nieładzie, dlatego nie ma tam strażników bram. Końcowy człon ma paralelę w Legendzie greckiej.

Rozdział 11 – Ukryte narodzenie, ziemskie dzieło i powrót Pana

1. Po tym „ujrzałem, i” anioł, „który mówił ze mną, który mnie prowadził”, powiedział do mnie: „Zrozum, Izajaszu, synu Amoza; albowiem w tym celu zostałem posłany od Boga”.

[Przypis translatorski] S i L² pomijają słowa odpowiadające „który mówił ze mną, który mnie prowadził”. Charles uważa co najmniej jeden z tych zwrotów za możliwą glosę marginalną.

2. „I rzeczywiście ujrzałem kobietę z rodu Dawida proroka, imieniem Maryja, Dziewicę; była ona zaręczona z mężczyzną imieniem Józef, cieślą, a on także pochodził z nasienia i rodu sprawiedliwego Dawida z Betlejem judzkiego.

[Przypis translatorski] Wersety 2–22, z wyjątkiem jednego członu w w. 19, nie występują w L² i S. Charles argumentuje jednak, że sekcja ta sięga wcześniejszej greckiej postaci tekstu (G), choć została pominięta w tej gałęzi tradycji.

3. I przypadła mu ona w udziale. A gdy została zaręczona, okazało się, że jest brzemienna, i Józef cieśla pragnął ją oddalić.

[Przypis translatorski] Zwrot oddany jako „przypadła mu ona w udziale” odpowiada dosłownemu „he came into his lot”; Charles porównuje go z opowiadaniem o wyborze Józefa w Protoewangelii Jakuba.

4. Lecz anioł Ducha ukazał się na tym świecie, i potem Józef nie oddalił jej, lecz zachował Maryję i nie ujawnił tej sprawy nikomu.

[Przypis translatorski] Rękopis c ma zamiast „ukazał się na tym świecie” lekcję „ukazał się jemu”.

5. I nie zbliżył się do Maryi, lecz zachowywał ją jako świętą dziewicę, chociaż była brzemienna.

6. I nie współżył z nią przez dwa miesiące.

7. A po dwóch miesiącach dni, gdy Józef był w swoim domu, a Maryja, jego żona, lecz oboje byli sami,

[Przypis translatorski] Rękopis a ma „w swoim domu”, natomiast b–c „w domu”. Rękopis c ma „jego żona”, b zaś wtórnie „jego zaręczona żona”. Zachowano semityzującą konstrukcję „dwa miesiące dni”.

8. stało się, gdy byli sami, że Maryja natychmiast spojrzała swoimi oczami i ujrzała małe niemowlę, i zdumiała się.

9. A gdy się zdumiała, jej łono zostało znalezione takim jak przedtem, zanim poczęła.

[Przypis translatorski] Rękopis a ma stronę bierną „jej łono zostało znalezione”; b–c: „znalazła swoje łono”. Rękopis a dodaje po „poczęła” zaimek „Go”.

10. A gdy jej mąż Józef powiedział do niej: „Co cię zdumiało?”, jego oczy zostały otwarte i ujrzał niemowlę, i wysławił Boga, ponieważ Bóg przyszedł do jego działu.

[Przypis translatorski] Rękopis b pomija określenie „jej mąż Józef”, a w a słowa „jej mąż” są wymazane. „Do jego działu” zachowuje dosłowny obraz źródłowego „into his portion”.

11. I przyszedł do nich głos: „Nie opowiadajcie nikomu tego widzenia”.

12. A wieść o niemowlęciu rozeszła się po Betlejem.

13. Niektórzy mówili: „Dziewica Maryja urodziła dziecko, zanim upłynęły dwa miesiące od jej zamążpójścia”.

14. A wielu mówiło: „Nie urodziła dziecka; ani położna nie weszła (do niej), ani nie słyszeliśmy krzyków bólów (porodowych)”. I wszyscy zostali zaślepieni względem Niego i wszyscy wiedzieli o Nim, chociaż nie wiedzieli, skąd On był.

[Przypis translatorski] Nawiasy okrągłe przy „(do niej)” i „(porodowych)” odpowiadają uzupełnieniom wyjaśniającym w przekładzie Charlesa.

15. I zabrali Go i udali się do Nazaretu w Galilei.

[Przypis translatorski] Rękopis b pomija słowa „w Galilei”.

16. I ujrzałem, o Ezechiaszu i Josabie, mój synu, i oznajmiam także pozostałym prorokom, którzy stoją obok, że (to) uszło uwagi wszystkich niebios i wszystkich książąt, i wszystkich bogów tego świata.

[Przypis translatorski] Zaimek „(to)” jest uzupełnieniem Charlesa. W komentarzu wydawca odnosi ukrycie przede wszystkim do dziewictwa Maryi i jej zrodzenia, w szerszym kontekście zaś do nierozpoznania prawdziwej natury Chrystusa.

17. I ujrzałem: w Nazarecie ssał pierś jako niemowlę i zgodnie ze zwyczajem, aby nie został rozpoznany.

18. A gdy dorósł, czynił wielkie znaki i cuda w ziemi Izraela i Jerozolimy.

19. A potem przeciwnik pozazdrościł Mu i wzburzył dzieci Izraela przeciw Niemu, „nie wiedząc, kim On był, i wydali Go królowi, i ukrzyżowali Go, a On zstąpił do anioła (Szeolu)”.

[Przypis translatorski] Słowa „Szeolu” Charles uzupełnia na podstawie Legendy greckiej, gdzie cytowany jest odpowiadający temu zwrot. Rękopis a ma lekcję „zstąpił do aniołów”; b–c: „sprawił, że zstąpił do aniołów”.

20. W Jerozolimie rzeczywiście ujrzałem Go ukrzyżowanego na drzewie:

21. i podobnie po trzecim dniu powstać ponownie i pozostawać dni.

[Przypis translatorski] Brzmienie jest celowo pozostawione niezręczne: rękopisy a–b mają tylko „dni”, bez liczebnika; c ma „czterdzieści dni”. Dillmann przypuszczał, że pierwotnie stała tu liczba 545, jak w IX 16; Charles nie wprowadza tej koniektury do tekstu.

22. A anioł, który mnie prowadził, powiedział: „Zrozum, Izajaszu”; i ujrzałem, gdy posłał Dwunastu Apostołów i wstąpił.

23. I ujrzałem Go, a był w firmamencie, lecz nie przemienił się w ich postać; i wszyscy aniołowie firmamentu „i Szatani” ujrzeli Go i oddali Mu pokłon.

[Przypis translatorski] Charles zaznacza, że wersety 23–24 są tekstowo wadliwe w zachowanych świadectwach: powinny obejmować wstępowanie przez firmament i pierwsze niebo, podczas gdy E skupia wydarzenia w firmamencie, a L² i S przekazują odmiennie ukształtowany tekst.

24. I „był tam wielki smutek, gdy” mówili: „Jak nasz Pan zstąpił *pośród nas*, a my nie rozpoznaliśmy chwały [która była nad Nim], którą widzimy, że była nad Nim od szóstego nieba?”

[Przypis translatorski] „*Pośród nas*” jest emendacją Charlesa zgodną z L² (i częściowo S); E ma „nad nami”. Słowa „[która była nad Nim]” wydawca ujmuje w nawias kwadratowy jako dublet.

25. I wstąpił do drugiego nieba i nie przemienił się, lecz wszyscy aniołowie, którzy byli po prawej i po lewej, oraz tron pośrodku

[Przypis translatorski] L² i S mają w początku sens: „A z pierwszego nieba wstąpił bardziej chwalebny”. S zamiast „tron pośrodku” ma „ten, który zasiadał na tronie”; L² ten człon pomija.

26. Oba [wymienione podmioty] oddały Mu pokłon i wysławiały Go, i mówiły: „Jak nasz Pan uszedł naszej uwagi podczas zstępowania, a my nie rozpoznaliśmy?”

[Przypis translatorski] Źródłowe „Both” w początku w. 26 jest składniowo niejasne po wyliczeniu aniołów po prawej i po lewej oraz tronu pośrodku; dlatego rzeczownik „[wymienione podmioty]” został jawnie uzupełniony, bez rozstrzygania referencji. L² i S dodają po „nie rozpoznaliśmy” słowa „ani nie oddaliśmy pokłonu”.

27. I w podobny sposób wstąpił do trzeciego nieba, „i wysławiali Go, i mówili w podobny sposób”.

[Przypis translatorski] L² i S błędnie dodają przed „do trzeciego” słowa „do drugiego i”. Wersety 27–30 są w obu tych wersjach silnie skompresowane; Charles uważa, że reprezentują inną recenzję grecką niż pełniejszy tekst E.

28. A w czwartym niebie i w piątym „także mówili dokładnie w ten sam sposób”.

29. Lecz była jedna chwała i z niej nie przemienił się.

30. I ujrzałem, gdy wstąpił” do szóstego nieba, „i oddali Mu pokłon i uwielbili Go”.

31. Lecz we wszystkich niebiosach wysławianie wzrastało (na sile).

32. I ujrzałem, jak wstąpił do siódmego nieba, i wszyscy sprawiedliwi, i wszyscy aniołowie wysławiali Go. I wtedy ujrzałem Go siadającego po prawicy owej Wielkiej Chwały, której chwały — jak wam powiedziałem — nie mogłem oglądać.

[Przypis translatorski] L² i S dodają przy pierwszym członie „i wszystkie moce”. Tytuł „Wielka Chwała” jest poświadczony przez rękopis b i S; a–c go pomijają, lecz Charles przyjmuje go w tekście.

33. I ujrzałem także anioła Ducha Świętego siedzącego po lewej stronie.

34. I ten anioł powiedział do mnie: „Izajaszu, synu Amoza, *to wystarczy dla ciebie*; „albowiem są to rzeczy wielkie”; ujrzałeś bowiem to, czego nie ujrzało żadne dziecko ciała.

[Przypis translatorski] „*To wystarczy dla ciebie*” jest emendacją zgodną z L² i S; tekst E jest skażony i znaczy dosłownie mniej więcej „zachowuję cię”. Po słowach „żadne dziecko ciała nie ujrzało” L² i S dodają rozwinięcie odpowiadające 1 Kor 2,9 („czego oko nie widziało…”); brak go w E, dlatego Charles nie włącza go do tekstu głównego.

35. I powrócisz do swojej szaty (ciała), aż dopełnią się twoje dni. Wtedy przyjdziesz tutaj”.

36. Te rzeczy Izajasz ujrzał i opowiedział wszystkim, którzy stali przed nim, a oni wysławiali. I przemówił do króla Ezechiasza „i powiedział”: „Powiedziałem te rzeczy”.

[Przypis translatorski] Charles emenduje początek wersetu zgodnie z L² i S. Tekst E ma niezgrabny sens: „te rzeczy ujrzałem. I Izajasz opowiedział”. L² i S przekazują szerzej, że słuchacze wysławiali i uwielbiali po usłyszeniu cudownych rzeczy.

37. Zarówno koniec tego świata;

[Przypis translatorski] Werset 37 jest w przekładzie Charlesa składniowo urwany („Both the end of this world;”). Nie uzupełniono brakującej konstrukcji na podstawie domysłu.

38. i całe to widzenie zostanie dopełnione w ostatnich pokoleniach.

39. I Izajasz kazał mu przysiąc, że nie opowie (tego) ludowi Izraela ani nie da tych słów żadnemu człowiekowi do przepisania.

40. … *Takie rzeczy* będziecie czytać. I czuwajcie w Duchu Świętym, abyście otrzymali swoje szaty i trony, i korony chwały, które są odłożone w „siódmym” niebie.

[Przypis translatorski] Werset zaczyna się w wydaniu wielokropkiem, ponieważ przed „*Takie rzeczy*” brak członu. Charles emenduje te słowa według S; S zachowuje przed nimi zdanie o tym, co czytelnicy rozumieją z wypowiedzi króla u proroków. Nie rekonstruowano brakującego tekstu w tekście głównym.

41. Z powodu tych widzeń i proroctw Sammael Szatan przepiłował Izajasza, syna Amosa, proroka, ręką Manassesa.

[Przypis translatorski] Charles oznacza XI 41–43 jako dodatki redakcyjne do pierwotnej „Wizji Izajasza”, którą rekonstruuje jako VI–XI 1–40. W tym wersecie wydanie ma formę „Amos”, a nie konsekwentne wcześniej „Amoz”; zachowano tę różnicę i nie poprawiono jej milcząco.

42. I wszystkie te rzeczy Ezechiasz przekazał Manassesowi w dwudziestym szóstym roku.

43. Lecz Manasses nie pamiętał o nich ani nie złożył tych rzeczy w swoim sercu, lecz stawszy się sługą Szatana, został zgubiony.

Tu kończy się wizja Izajasza proroka wraz z jego wniebowstąpieniem.