Jak Józef może pochodzić od Jakuba i Helego?

Jeżeli oba rodowody miałyby być kompletnymi listami bezpośredniego biologicznego ojcostwa, pojawia się sprzeczność. Józef nie mógł zostać biologicznie spłodzony jednocześnie przez Jakuba i Helego.

Tyle że tekst nigdzie nie mówi, iż oba wykazy przedstawiają wyłącznie taki sam rodzaj relacji biologicznej. To założenie wnosi współczesny czytelnik, a potem bohatersko walczy z problemem, który sam przed chwilą wniósł.

Najstarsze wyjaśnienie: lewirat

Najstarsza zachowana szczegółowa próba pogodzenia obu list pochodzi od Juliusza Afrykańskiego, chrześcijańskiego pisarza żyjącego na przełomie II i III wieku. Jego wyjaśnienie przytoczył później Euzebiusz z Cezarei.

Afrykański rozróżniał pochodzenie biologiczne i prawne. Podstawą jego rozwiązania był lewirat opisany w Pwt 25,5–6.

Jeżeli mężczyzna umierał bez potomstwa, jego brat miał poślubić wdowę i wzbudzić potomstwo zmarłemu. Dziecko pochodziło biologicznie od żyjącego mężczyzny, ale prawnie kontynuowało imię i dziedzictwo zmarłego.

Według rekonstrukcji Afrykańskiego Jakub i Heli byli braćmi przyrodnimi. Heli miał umrzeć bezpotomnie, a Jakub wzbudzić mu potomstwo. Józef byłby więc biologicznym potomkiem Jakuba, lecz prawnym potomkiem Helego.

W takim układzie obaj ewangeliści przekazywaliby prawdziwą informację, ale dotyczącą dwóch różnych rodzajów pokrewieństwa.

Czy wiemy, że właśnie tak było?

Ewangelie nie opisują wszystkich małżeństw potrzebnych do potwierdzenia rekonstrukcji Afrykańskiego. Nie możemy więc powiedzieć, że lewirat w rodzinie Józefa został udowodniony ponad wszelką wątpliwość.

Nie zostało jednak udowodnione również to, że go nie było.

Brak szczegółu nie jest sprzecznością. Biblia nie opisuje każdej nocy, każdego posiłku, każdej wizyty u kuzyna i każdej czynności prawnej swoich bohaterów. Gdy czytamy, że Abraham rano wstał i ruszył w drogę, nie musimy podejrzewać, że wcześniej nie było nocy, kolacji ani mycia zębów. Autor po prostu nie opowiada wszystkiego.

Lewirat nie został wymyślony współcześnie, aby ratować Ewangelie przed Henrykiem. Jest instytucją opisaną w Torze i zilustrowaną między innymi w historii Tamar oraz w Księdze Rut. Dla starożytnych odbiorców rozróżnienie pomiędzy pochodzeniem biologicznym, prawnym i dziedzicznym należało do normalnego świata.

Nie musieli więc otrzymywać przy każdym imieniu przypisu: „uwaga, tutaj nastąpił lewirat, adopcja albo przejście praw do bocznej gałęzi”. My takiego przypisu potrzebujemy, ponieważ próbujemy czytać starożytny rodowód jak wydruk z urzędu stanu cywilnego.

Lewirat jest rzeczywistym, znanym Biblii mechanizmem, który może wyjaśnić podwójne przypisanie Józefa. Nie znamy wszystkich wydarzeń rodzinnych, ale brak ich opisu nie czyni obu rodowodów sprzecznymi.