Ksiądz bierze nóż do Pięcioksięgu

Jest jeszcze jedna popularna bajka o historii Biblii: podobno przez całe wieki ludzie wierzący po prostu przyjmowali tekst takim, jaki jest, aż któregoś dnia przyszli bezbożni uczeni i zaczęli go „rozbierać”.

Nie.

Jednym z pionierów nowoczesnej krytyki biblijnej był katolicki ksiądz Richard Simon.

W XVII wieku badał historię tekstu Starego Testamentu, jego przekazywanie, autorstwo i rolę dawnych skrybów. W swojej Histoire critique du Vieux Testament dochodził między innymi do wniosku:

Pentateuch (Pięcioksiąg) nie może być w całości dziełem Mojżesza.
— Richard Simon, tłum. własne.

To jest ksiądz.

Nie ateista z YouTube’a.

Simon nie uznał z tego powodu Biblii za bezużyteczną stertę legend. Jego punktem wyjścia było pytanie o rzeczywistą historię tekstu. Sam tytuł jego pracy mówi dokładnie, czym chciał się zajmować: krytyczną historią Starego Testamentu. Zachowane wydanie określa go na stronie tytułowej jako kapłana Kongregacji Oratorium.

A potem pojawił się lekarz.

Jean Astruc w 1753 roku opublikował książkę o jeszcze piękniejszym tytule: Conjectures sur les mémoires originaux dont il paraît que Moyse s’est servi pour composer le Livre de la Genèse — czyli w przybliżeniu: „Przypuszczenia dotyczące pierwotnych zapisków, którymi, jak się wydaje, Mojżesz posłużył się przy komponowaniu Księgi Rodzaju”.

Astruc zwrócił uwagę między innymi na powtórzenia oraz naprzemienne występowanie określeń Elohim i Jahwe. W spisie treści swojej książki streszcza pierwszą tezę:

Mojżesz ułożył Księgę Rodzaju na podstawie starszych zapisków.
— Jean Astruc, tłum. własne.

I teraz następuje szczególnie smakowita część historii.

Astruc nie wymyślił tej metody po to, żeby udowodnić, że Mojżesz nie miał nic wspólnego z Genesis. Wręcz przeciwnie. Nadal bronił Mojżeszowej roli w powstaniu księgi i zakładał, że Mojżesz korzystał ze starszych materiałów, które następnie zestawił. W swojej argumentacji pozostawiał również miejsce dla objawienia i Bożego kierownictwa.

Czyli narzędzie, które później będzie używane do bardzo radykalnej krytyki tradycyjnych poglądów na autorstwo Biblii, zostało rozwijane przez człowieka, który chciał Mojżesza bronić.

Historia ma wyjątkowo paskudne poczucie humoru.

Ale właśnie ten przypadek doskonale pokazuje, co zmieniało się w epoce oświecenia. Coraz częściej nie wystarczało już:

„tak mówi tradycja”.

Trzeba było pokazać:

„tak wynika z tekstu”.

A jeszcze lepiej:

„tak wynika z hebrajskiego tekstu, jego powtórzeń, słownictwa, struktury i historii przekazu”.

Biblia przestawała być wyłącznie obiektem nabożnego objaśniania, a stawała się również źródłem historycznym, które można badać własnymi narzędziami.

Moim zdaniem nie jest to cios w Biblię. Ciosem w Biblię jest raczej sytuacja, w której nie wolno jej powiedzieć niczego, czego wcześniej nie zatwierdził katechizm.